شاهد توحيدي
اثري كه هماينك درباره آن سخن ميرود، در زمره مجموعه كتب خاطراتِ منتشره از سوي مركز اسناد انقلاب اسلامي است و به بازگويي خاطرات تاريخي بانو نيرالسادات احتشامرضوي همسر شهيد نواب صفوي پرداخته است. اگرچه همسر شهيد نواب از آغاز پيروزي انقلاب اسلامي تاكنون، در گفتوشنودهايي به بازگويي خاطرات سياسي خويش پرداخته بود اما امتياز اين اثر جامعيت در عين جزئينگريهاي موردي آن است. در ديباچه اين كتاب درباره موضوع و محتواي آن ميخوانيم:
«ظهور و افول فداييان اسلام در سالهاي پرتحول و آشوب پس از شهريور 1320 يكي از نمونههاي برجسته و بسيار مهم اين حركتها و فعاليتهاي سياسي و اجتماعي است كه بر حوادث و وقايعي نظير ظهور و سقوط كابينهها، مسئله نفت شمال، بحران آذربايجان، نهضت ملي شدن نفت و... تأثير گذاشت. مهمترين انگيزه اعضاي فداييان اسلام مسئله قدرت نبود، بلكه نوعي بينش سياسي برگرفته از جهانبيني اسلامي بود كه حتي تحولات بعدي كشور را نيز تحت تأثير قرار داد. ميان سازمان فداييان اسلام و رهبر آن، شهيد نواب صفوي پيوستگي جداييناپذيري وجود داشت، بهگونهاي كه جدا كردن اين دو از يكديگر خالي از اشكال نيست. هدف اصلي شهيد نواب از تشكيل اين جمعيت در سال 1324 مبارزه با اشكال مختلف بيديني بود. اين سازمان اولين گروه سياسي ايران در قرن بيستم بود كه بهطور منسجم مبارزه با استعمار و بيديني را هدف خود قرار داده بود و براي رسيدن به آن شديداً تلاش ميكرد. نخستين كسي كه آماج حملات فداييان اسلام قرار گرفت، نويسنده ضدشيعه، احمد كسروي بود كه در سال 1325 مقابل كاخ دادگستري به دست فداييان اسلام كشته شد.
فداييان اسلام از زمان پيدايش تا زماني كه با اعدام رهبر اين جمعيت در سال 1334 از هم فروپاشيد، در بسياري از مناطق ايران فعاليت ميكرد. آنان با اقداماتي چون اجتماع و تظاهرات روز جمعه 31 خرداد 1327 در مسجد سلطاني به پشتيباني مردم فلسطين و تشكيل دفاتري براي ثبتنام و اعزام نيرو به فلسطين اشغالي، ترور عبدالحسين هژير وزير دربار وقت در 13 آبان 1328، مخالفت با آوردن جسد رضاشاه به قم، ترور رزمآرا در 16 اسفند 1329، تحصن در زندان قصر در 21 دي 1330، ترور سيدحسين فاطمي، معاون نخستوزير و مخالفت با پيمان نظامي سنتو و ترور نافرجام حسين علاء موجوديت خود را اعلام كردند و بر جريانات سياسي تأثير گذاشتند. دستگاه امنيتي رژيم پهلوي دوم توانست با اعدام رهبران فداييان اسلام در سال 1334 اين گروه را متلاشي كند، اما حركت آنان الهامبخش و همواركننده راه جنبشها و حركتهاي اسلامي معاصر شد. آنان الگوي مبارزه چريكي را براي اخلاف خود به ارمغان گذاشتند و بذرهايي كاشتند كه در سال 1357 در ايران به ثمر نشست. با توجه به اهميت حركت فوق ضروري است خاطرات افرادي را كه با شهيد نواب صفوي ارتباط داشتهاند، جمعآوري و تدوين كرد و در اختيار علاقهمندان تاريخ معاصر قرار داد. راوي اين خاطرات خانم نيرهالسادات نواب احتشام رضوي، همسر شهيد نواب صفوي است كه در اوج فعاليتهاي سياسي وي در كنارش بود و در اين زمينه خاطرات ارزشمندي را نقل كرده است. شرح مبارزات و حتي روابط خانوادگي و شخصي نواب با احساسي زنانه و بهگونهاي بسيار والا در اين نوشته آمده است. پيش از اين مركز اسناد انقلاب اسلامي خاطرات محمدمهدي عبدخدايي از ياران نواب صفوي را منتشر ساخته بود.
اين دو خاطره در مجموع گزارش منسجم و دقيق از روابط دروني و بيروني اين شهيد ميدهند و در واقع ميتوان اين دو اثر را مكمل يكديگر دانست. در اين خاطرات راوي ابتدا به محل تولد و پيشينه خانوادگي، دوران كودكي و مسائل و مشكلات آن دوران پرداخته است، سپس به قضيه قيام گوهرشاد مشهد اشاره ميكند كه منجر به تبعيد پدر ايشان ميشود. وي چگونگي ملاقات نواب احتشام رضوي و نواب صفوي را در كاخ گلستان بازگو كرد و چگونگي آشنايي خود و نواب صفوي و سپس قضيه ازدواج با نواب را تشريح ميكند، سپس به حوادث و رخدادهايي كه در دوران هشت ساله زندگياش با نواب صفوي روي داده است، نظير زندگي مخفي خود و نواب، ترور هژير، قتل رزمآرا، مسافرتهاي نواب، زنداني شدن نواب، تحصن فداييان اسلام در زندان قصر، مسئله نواب به مؤتمر اسلامي و دعوت اخوانالمسلمين از ايشان، قضيه كودتاي 28 مرداد 1332، پيمان سنتو، ترور حسين علاء و سرانجام شهادت نواب صفوي و يارانش اشاره ميكند».
