مریم یوسفیان
اختلال بیش فعالی - کمبود توجه – تکانشگری از جمله اختلالات رفتاری و
رشدی محسوب می شوند می توان از نشانه ها شایع
و علائم بارز آن به بی توجهی، پرتحرکی رفتارهای غیر قابل پیش بینی در حال
جست و خیز بودن بیش از حد صحبت کردن ناتوانی در نشستن وول خوردن وسط صحبت های،
پریدن بی قراری و آرام نبودن شرکت در فعالیت های پرخطر بدون توجه به عواقب آن عمل
کردن قبل از فکر کردن.برای همه ما اتفاق افتاده که برخی از این علائم را داشته ایم
اما در خصوص کودکان بیش فعال این نشانه ها بیش از حد و گاهی خارج از تحمل دیگران
اتفاق می افتد.
این علائم قبل از سن ابتدایی شروع و قابل رویت هستند ولی غالبا با
ورود کودک به مدرسه مشکلات افزایش می یابد و یا جدی تر می شود زیرا کودک به دلیل
قادر نبودن در نشستن طولانی مدت بدون حرکت در یکجا و نبود تمرکز در گوش دادن به
صحبت های معلم و انجام تکالیف ایجاد ارتباط موثر با همکلاسی ها و نتوانستن در
هماهنگ شدن در کارهای گروهی با سایر اعضا گروه این امکان دارد کودک دچار سرخوردگی
و گاها افزایش نشانه های بیش فعالی شود.
بروز این اختلال در پسران بیشتر از دختران است.بهترین سن برای درمان
این اختلال قبل از ورود کودک به مدرسه است. در صورت تشخیص صحیح و با نظر پزشک متخصص علائم بیماری در کودک با مصرف دارو
کاهش خواهد یافت.این کودکان با دارو درمانی اغلب تا سنین بلوغ و نوجوانی بهبودی
نشان می دهند و این اختلال با افزایش سن بهتر خواهد شد ولی ممکن است در بزرگسالی
هم ادامه یابد. دراین صورت معمولا بیش فعالی کاهش یافته ولی رفتارهای تکانشی و نقص
توجه و رسیک پذیری بالا و پرخطر ادامه یافته باشد.اما دارو به تنهایی معجزه گر
نخواهد بود قبل از هر اقدامی حمایت روحی و روانی خانواده ها بالاخص والدین و
معملمان بسیار ضروری است این اقدامات حمایتی می توانند از شدت علائم بیش فعالی
کاسته و برای کودک فرصتی ایجاد کنند تا کودک بتواند بر مشکلات و مسائل خود فایق
آیند.
در اکثر کودکان کم سن شاهد بسیاری از علائمی که برای بیش فعالی ذکر شد
هستیم که در صورت نداشتن اطلاعات کافی در خصوص اختلال بیش فعالی امکان برچسب زنی
به کودک وجود دارد. در برخی موارد هم افراد غیر متخصص فقط با دانستن نام بیش فعالی
و شمردن چند علائم برای کودکانی که دربرخی شرایط و مکان ها نه لزوما در تمام طول
مدت شبانه روز و در تمامی مکان های حضور کودکان از لفظ بیش فعالی استفاده نابجا
کرده و باعث ایجاد تنش و اضطراب در خانواده و ایجاد این تفکر که چه چیزی پیش خواهد
آمد می شوند.
در برخی موارد نیز برخی از بزرگسالان به دلایل مختلف از جمله مسائل و
مشکلات شغلی یا داشتن برخی اختلالات همانند افسردگی یا اضطراب و یا حتی رهایی خود
و به دست آوردن زمان بیشتر برای اختصاص دادن به خود کودک را به نزد پزشک برده و
درخواست دارو می کنند. متاسفانه اینگونه رفتارها به کرات مشاهده می شوند. میشود با
صرف صبر و تحمل بیشتر از خیلی از این گونه موارد جلوگیری کرد.با توجه به مطالب ذکر
شده در این نوشتار سعی بر این شده تا با ذکر کوتاه چند مهارت برای برخورد مناسب با
کودکان بیش فعال زمینه ای مناسب جهت کمک به بهبودی هر چه بهتر این کودکان فراهم
شود.
با جمع آوری اطلاعات بیشتر با این اختلال آشنا شوید
در ناخودآگاه جمعی ما تصویر کودکی شاد و سرحال با گونه های گل انداخته
همانند فرشتگان کوچک برنامه های تلویزیونی که با آرامش در کنج اتاق نشسته و با نظم خاصی اسباب بازی
های خود را چیده و با ترانه ای کودکانه بدون آنکه نیازی به حضور والدین در بازی
باشد و بدون ایجاد سر و صدا و مزاحمت برای بزرگسالان حاضر سرگرم بازی هستند یا
زمان بازی با همسن و سال خود به راحتی قوانین گروه را رعایت کرده و از بازی با
آنها لذت میبرند و صد البته این فعالیت های انفرادی و گروهی کثیف و نامرتب کردن
لباس های کودک همراه است اما اینها تنها تصوراتی لذتبخش بیش نیستند ودر واقعیت
شاهد آن هستیم که خلاف باورهای ما عمل میکنند ودر این بین رفتارها و فعالیت های
کودکان بیش فعال بیشتر از سایر کودکان طبیعی خودنمایی میکنند.گاها برخورد والدین
با کودکان بیش فعال خود بیشتر از آنکه با آگاهی همراه باشد با برخی باورهای غلط
مخلوط میشود. زمانی که والدین به جمع آوری اطلاعات مناسب و بیشتر ار خصوص اختلال
بیش فعالی و نقص توجه بپردازند و شناخت بهتر این اختلال می تواند در راه بهبودی
عملکر کودکان بیش فعال کمک شایانی هم به کودکان و هم به والدین کند.
اطمینان حاصل کنید کودکان دستورات شما را به درستی درک کرده اند
تنها گفتن خواسته هایتان به کودکان و انتظار انجام آنها توسط کودک
کافی نیست. باید مطمئن شوید کودک گفته های شما را کاملا شنیده و متوجه آنها شده
است. سعی کنید زمان گفتن خواسته ها و دستوراتتان روبه روی کودک ایستاده و با صدایی
مناسب که برای کودک موجب آزار نشود صحبت کنید و زمان مطرح کردن خواسته های خود
اطمینان حاصل کنید در زمان بیان دستورات چیزی توجه کودک را به خود جلب نکرده باشد
و تمام حواس کودک به شما و صحبت های شما است.
میتوانید برای رعایت کردن
هرچه بیشتر کودکان از قوانین وضع شده توسط شما محلی که بیشترین رفت و آمد کودک در آنجا
صورت میگیرد را انتخاب کرده و قوانین و دستورات لازم را در کاغذی با خط نسبتا درشت
که قابل رویت باشد نوشته و در آن محلها نصب کنید.این دستورات باید به روشنی بیان
شوند و در حد توان درک کودک باشند و به یاد داشته باشید قبل از نصب آن برروی دیوار
حداقل یکبار برای کودک خوانده شود و در هنگام نصب آن از کودکان خود کمک بگیرید.
از تشویق بیشتر استفاده کنید حتی برای کوچک ترین فعالیتها
از کودکان بیش فعال نباید همانند کودکان طبیعی انتظار کامل بودن داشت
این انتظار خارج از توانایی کودکان است و امکان شکست کودک بیش فعال در فعالیتها را
افزایش میدهد و ممکن است باعث سرخوردگی کودک شود. برای اشتباهات کودک بیش از حد او
را تنبیه نکنید. فرصت بیشتری به کودک بیش
فعال بدهید و در صورت نیاز خودتان نیز در انجام آن فعالیت با کودک همراه شوید تا
بتواند از انجام آن فعالیت با موفقیت بیرون آید.کودک خود را بیشتر تشویق کنید حتی
برای انجام کوچکترین فعالیت ها به نحو صحیح این عمل به کودک فرصت می دهد تا به
مرور زمان در بهبودی عمل خود و توجه بیشتر تلاش بیشتری از خود نشان دهد.
به کودکان بیش فعال مسئولیت در حد توانمندی آنها بدهید
به کودک اجازه دهید کارهایش را خودش انجام دهد. برخی از والدین صرف
اینکه کودک بیش فعال قادر به متمرکز شدن برای انجام فعالیتها نخواهد بود و بیشتر
کارها را نیمه رها خواهد کرد و یا به این علت که مابین زمان خواست انجام فعالیتی
از کودک تا به پایان رساندن فعالیت توسط کودک مقداری زمان توسط کودک هدر میرود خود
آنها فعالیت را انجام میدهند و از کودک فرصت انجام آن فعالیت و داشتن مسئولیت را
خواسته یا ناخواسته سلب میکنند.
تعیین و مشخص کردن انجام اموری در منزل یا خارج از منزل و سپردن آنها
به کودکان این فرصت فراهم خواهد شد تا کودک احساس ارزشمند بودن را تجربه کند.این
عمل موجب می شود کودک برای نگه داشتن این احساس و کسب توجه مثبت از اطرافیان بیشتر
در تمرکز و توجه و هدایت انرژی های فراوان خود در جهت انجام دادن فعالیت های
خواسته شده از او تلاش کند.
برای بهبودی هرچه بیشتر و بهتر رفتار کودک بیش فعال در منزل و در محیط
مدرسه از معلمان کودک و مشاوران مدرسه درخواست همکاری کنید.
میتوانید با معلم کودک خود در مورد مشکل کودکتان صحبت کرده و از وی
برای برخی مشکلات رفتاری کودک در کلاس درس بخواهید بیشتر صبوری کند و این اعمال
کودک را دال بر کودک تنبل یا بی ادبی بودن نگذارند با معلم سعی کنید روشی یکسان
برای برخورد با اشتباهات و همچنین موفقیت های کودک پیدا کنید لیستی از فعالیت های
خواسته شده از کودک را با همفکری معلم تهیه کنید در این لیست و برنامه باید تشویق
و تنبیه کاملا مشخص باشد و هر زمان که برای اعمال کودک نیاز بود از تقویت یا تنبیه
معین شده استفاده کنید در اجرای اینگونه بازخوردها والدین با معلمان باید هماهنگ
باشند تا در تربیت کودک دو دستگی به وجود نیایدزیرا کودکان در سنین تحصیل نیمی از
روز خود را در محیط مدرسه و با معلم و همکلاسی های خود میگذراند بسیار شاهد هستیم
کودکان برای جلب نظر مثبت معلم خود حتی بیشتر از والدین خود تلاش میکنند. بنابراین
بسیار ضرورت دارد به این فرصت به چشم یک فرصت طلایی نگریست و از آن برای هرچه بهتر
استفاده کردن در جهت کمک به کودک خود استفاده کنید.
معلمان میتوانند برای جهت دادن به انرژی وافر کودکان بیش فعال انجام
برخی فعالیتهای کلاسی را به آنها بسپارند.
زمانی که والدین در خصوص اختلال فرزندشان معلم را درجریان قرار میدهند
و از وی درخواست همکاری دارند یکی از اقدام موثرمعلم برای هدایت انرژی کودک در جهت
مثبت بدین گونه است که با طرح برنامه ای مناسب کودک و درجریان قرار دادن کودک از
این برنامه از انرژی کودک استفاده کرده و به هر چه بیشتر متمرکز شدن کودک جهت
انجام فعالیت معین شده کمک کنید بدین شکل که
برخی از فعالیت های کلاسی را به کودک سپرده تا علاوه براینکه به کودک
مسئولیتی که نیاز به تمرکز دارد داده میشود فرصتی برای تخلیه انرژی کودک نیز فراهم
آید. معلمان توجه داشته باشند در این راه کودکان نیازمند تشویق هستند و در صورتی
که کودک در انجام مسئولیت خود دچار مشکل یا شکست شد کودک را تنبیه نکنند بلکه با
دلسوزی و مهربانی به کودک آرامش دهند تا به اعتماد به نفس کودک خدشه ای وارد نشود.
استفاده از کلاس های تقویتی
در صورتی که خانواده ها امکان مالی لازم را دارا هستند میتوانند برای
جبران عقب ماندگی درسی کودک بیش فعال که در نتیجه عدم توانایی آنها در حفظ تمرکز و
تنظیم رفتارشان در کلاسهای درسی به وجود آمده از کلاسهای تقویتی و جبرانی استفاده
کنند اما در صورتی که به هر علتی امکان استفاده از این کلاسها وجود ندارد والدین
میتوانند یا خود و یا با کمک گرفتن از افراد واجد شرایط برای تقویت کودکان و کمک
در جهت انجام تکالیف درسی به کودکان فرصت تلاش و رساندن خود به سایر همکلاسیها را
بدهند.
استفاده از فعالیت های ورزشی و هنری و فنی و اجتماعی نیز از دیگر
راهکارها به شمار میرود. اینگونه فعالیت ها می توانند زمینه ای را جهت نمایان
ساختن توانمندی و شکوفایی استعداد های کودکان را فراهم آورند.این فعالیت ها بالطبع
تشویق فراوانی را برای کودک به دنبال خواهد داشت و برای تجربه های منفی و مخرب
گذشته کودکان نظیر تنبیه ها و شکست ها را جایگزین بسیار مناسبی خواهند بود.
والدین و معلمان همواره برای
حفظ صبر و تحمل خود تلاش کنند.
زمانهای فراوانی برای هر کدام از ما وجود دارد که به شدت از اقدام و
عمل کودک به خشم آمده ایم و در برخی موارد قادر به کنترل این خشم نیستیم و
برخوردهای نامناسبی از ما سرمیزند با توجه به فعالیت های خارج از کنترل کودک بیش
فعال و عدم کنترل برخی رفتارها و سخنان و
بیقراری دائمی آنها حفظ این خونسردی برای والدین این کودکان بسیار دشوار خواهد بود
برخورد مناسب با کودکان بیش فعال نسبت به سایر کودکان نیازمند صرف وقت و کوشش و
پشتکار و مداومت و همکاری و هماهنگی فراوان نیازمند است بزرگسالانی که با اینگونه
درارتباط هستند باید تلاش کنند تا صبر و تحمل خود را افزایش دهند و و روحیه با
نشاط و شاداب را در خود تقویت کنند.
درمان دارویی و درمانهای
روانشناختی
از درمان های مهم بیش فعالی دارو است. داروها برای کنترل علائم بیش
فعالی مورد استفاده قرار میگیرند رایج ترین داروهای مورد استفاده در اختلال بیش
فعالی داروهای محرک هستند. داروهای محرکی
نظیر متیل فنیدیت با نام تجاری ریتالین است که با اثر گذاری بر روی تالاموس و قشر
مخ از بازجذب مجدد دوپامین جلوگیری به عمل میآورد. ریتالین در افزایش توجه و کاهش
بیش فعالی و کاهش تکانشگری نقش بسزایی دارد و با انجام تحقیقات و بررسی های فراوان
نقش ریتالین در درمان اختلال بیش فعالی به اثبات رسیده است.
از درمانهای روانشناختی غیر دارویی می توان به نوروفیدبک اشاره کرد. به
این نحو که سنسورهایی که الکترود نام دارند بر روی پوست سر بیمار قرار گرفته در
این هنگام فیلمی برای کودکان که معمولا یک انیمیشن است پخش خواهد شد هر زمان که
توجه کودک از فیلم منحرف شود الکترودها موج های مغزی کودک را ثبت میکنند و علائمی
را به صفحه نمایشگر ارسال میکنند در نتیجه با هربار عدم تمرکز تصویر فیلم کوچک
میشود درصورتی که روند عدم توجه و تمرکز همچنان ادامه یابد تصویر کوچک و کوچک تر میشود
و زمانی که کودک متمرکز شود تصیر بزرگ خواهد شد.کودک بیش فعال با بازخوردی که از
دستگاه دریافت میکند می آموزد امواج مغزی خود را تغییر دهد و مدت زمان بیشتری
تمرکز و توجه خود را بر روی عملی نگه دارد.
