سيدرحيم نعمتي
هفت دهه از استقلال پاكستان ميگذرد و در اين مدت نه چندان طولاني رابطهاي پرفراز و نشيب با امريكا داشته است. امريكا با حمايت از پاكستان در جنگهاي متعدد اين كشور با هند مبدل به يكي از متحدان نزديك پاكستان شد و حتي پاكستان دومين كشور مهم منطقه بود كه كمكهاي مالي و نظامي امريكا را دريافت ميكرد. اين رابطه نزديك با پايان گرفتن جنگ سرد در اوايل دهه 90 به شدت تضعيف شد و هر چند كه يورش امريكا به افغانستان در 2001 مجال تازهاي براي تجديد روابط ايجاد كرد اما تنگناهاي اين مجال تاكنون كم نبودهاند. حالا دونالد ترامپ، رئيسجمهور امريكا، به گونهاي حرف ميزند كه لحن آن كمتر از تهديد مستقيم پاكستان نيست و ميگويد: «پاكستان به سازمانهايي پناه داده كه هر روز تلاش ميكنند مردم ما را بكشند. ما به پاكستان ميلياردها دلار پرداخت كردهايم ولي آنها به تروريستهايي پناه دادهاند كه ما با آنها ميجنگيم. اين وضع بايد تغيير كند و اين تغيير فوراً انجام خواهد شد. هيچ همكاريي نميتواند در مورد كشوري كه به شبهنظاميان و تروريستهايي كه نظاميان و مقامات امريكايي را هدف قرار ميدهند، دوام بياورد.» اين نحو حرف زدن به معناي رسيدن پاكستان و امريكا به آخر خطر از روابط خود هستند و به نظر ميرسد كه پاكستانيها هم چندان مخالفتي با اين موضوع ندارند.
پاكستانيهاي خشمگينسخنان ترامپ آن قدر براي پاكستانيها تند و توهينآميز بود كه آنها نتوانستهاند در برابر آن سكوت كنند بلكه با خشم پاسخ او را ميدهند. عمران خان، رهبر حزب تحريك پاكستان، از سياستمداران مطرح پاكستاني است كه در صفحه توئيتر خود اشاره به اقتصاد پاكستان كرده كه به علت سياستهاي مخرب امريكا متحمل يكصد ميليارد شده و علاوه بر اين، امريكا «خسارتهاي اجتماعي و امنيتي جبرانناپذيري بر پاكستان تحميل كرده است.» شري رحمان، عضو ارشد حزب مردم هم در صفحه توئيتر خود مينويسد: «سياستهاي امريكا در قبال افغانستان تغيير نكرده بلكه فقط مجري آن عوض شده و اين مجري جديد، روشهاي خود را براي اعمال همان سياستهاي گذشته در قبال افغانستان به كار بسته است.» آصف علي زرداري، رهبر حزب مردم و رئيسجمهور پيشين، اشاره به شخص ترامپ ميكند و ميگويد: «اگر او در فكر تسويهحساب با پاكستان است بداند كه ما هم بيكار نخواهيم نشست و حسابهاي زيادي داريم كه با امريكا تسويه كنيم.» ژنرال امجد شعيب، تحليلگر مشهور پاكستاني به پيشينه تهديدهاي امريكايي توجه دارد كه واشنگتن همواره اسلامآباد را به بهانه حمايت از تروريسم تهديد به قطع كمكهاي اقتصادي ميكرده و در اين مورد ميگويد: «ما از طريق «ژنرال باجوه» فرمانده ستاد ارتش خود به سران امريكا اعلام كردهايم كه نيازي به حمايتهاي اقتصادي آنان نداريم ولي آنها بايد بپذيرند كه اسلامآباد در نبرد عليه تروريسم كاملاً جدي است و در اين راه قربانيان زيادي نيز داده است اما امريكا مجري سياستهايي است كه به سود رژيم صهيونيستي ميباشد و به همين دليل سياستهاي دوگانهاي را در خصوص پاكستان اعمال ميكند.» مشاهد حسين، رئيس كميسيون دفاعي مجلس سنا، اين سياست امريكا و زبان تهديد آن عليه پاكستان را آن قدر تكراري ميداند كه به نظر وي، داشتن انتظاري متفاوت از آن، انتظاري احمقانه است. اين نوع واكنش تند به سخنان ترامپ در ميان سياستمداران پاكستاني عمومي است و كسي حاضر نشده در اين زمينه گامي به عقب بردارد اما به نظر ميرسد كه دولت اين كشور سعي كرده تا راه احتياط را ترك نكند و به همين جهت هم با صدور بيانيه وزارت خارجه تنها اكتفا به سابقه خود در زمينه مبارزه با تروريسم و اينكه «امريكا به جاي ادعاهاي غيرحقيقي در زمينه وجود پناهگاه امن تروريستي در خاك پاكستان، بايد با اين كشور در جنگ عليه تروريسم همكاري كند.»
تعيين سرفصلبيانيه وزارت خارجه پاكستان آن قدر محتاطانه بود كه با سياستمداران خارج از دولت همخواني ندارد اما در همين بيانيه اشاره به نشست كميسيون امنيت ملي در روز پنجشنبه 24 اوت شده كه واكنش رسمي بعد از آن اعلام خواهد شد. بنابراين، محتاطانه بودن اين بيانيه را نبايد مقياس اصلي دولت پاكستان نسبت به آن سخنان تهديدآميز ترامپ دانست بلكه دولت در شرايط فعلي لازم ديده تا بعد از بررسي سرفصلهاي قابل طرح در روابط خود با امريكا، پاسخ رسمي را به واشنگتن بدهد. يكي از سرفصلهاي قابل طرح موضوع كشمير است كه ميتواند در روابط پاكستان با امريكا نقش تعيينكنندهاي داشته باشد. دولت پاكستان در بيانيه خود گوشهچشمي به اين موضوع داشته و با طرح اين موضوع در بيانيه وزارت خارجه مدعي شده كه «حل نشدن مناقشه كشمير يكي از اصليترين دلايل بيثباتي و ناامني در منطقه است.» اين يك پيام روشن و واضح به واشنگتن است كه اگر خواستار تغيير وضعيت در روابط خود با اسلامآباد و همكاري نزديك در جنگ با تروريسم است بايد به مناقشه كشمير توجه جدي كرده و حل شدن آن را به سمتي سوق دهد كه مورد توافق اسلامآباد باشد. تعويق يكي دو روزه پاسخ رسمي هم ميتواند به اين موضوع داشته باشد چراكه اسلامآباد در اين بيانيه پيام خود را فرستاده و ميتواند در اين مدت كوتاه پاسخ خود را از واشنگتن دريافت كند. بايد گفت كه اسلامآباد اين پيام را متوازن بخش ديگري از سخنان ترامپ تنظيم كرده كه او در اين بخش از هند خواست تا در تأمين امنيت منطقه كمك كرده و با به عهده گرفتن نقش برجستهاي در جنگ با تروريسم در افغانستان، همكاري خود با دولت افغانستان را تقويت كند. اسلامآباد كه تا كنون حضور هند در افغانستان را بر خلاف امنيت ملي خود ميدانسته، نميتواند اين بخش از سخنان ترامپ را تحمل كند و به موازنه آن موضوع كشمير را در بيانيه خود مطرح كرده تا واشنگتن را براي ادامه روابط نزديك محك بزند. تجربه گذشته نشان ميدهد كه امريكا در خصوص كشمير حاضر به مداخله آن چنان قابل توجه نبوده و حالا كه در بهترين حالت از روابط خود با هند است هم نميخواهد گامي بردارد كه اسلامآباد انتظار آن را دارد. اسلامآباد به اين صورت آزمون جدي و البته سختي را پيش روي واشنگتن قرار داد تا بين خود و دهلينو يكي را انتخاب كند تا مسير مورد قبول واشنگتن در جنگ با تروريسم پي گرفته شود اما روشن است كه واشنگتن منافع خود را در شراكت با دهلينو آن قدر مهم ميداند كه اين مسير را به عطايش ببخشد.
جايگزينهاي تازهشايد اسلامآباد با توجه به پاسخ احتمالي منفي واشنگتن بوده كه موضوع كشمير را مطرح كرده تا دست كم تهديد امريكا را در يك جدال ديپلماتيك بيندازد اما بايد توجه داشت كه اين نميتواند پاسخگوي مسئله باشد و تنها ميتواند يك راهحل مقطعي و كوتاهمدت را تأمين كند. در واقع، اسلامآباد مدتهاست كه ديگر نميتواند واشنگتن را شريك قابل اطمينان خود در عرصه بينالملل بداند و شراكت با اين كشور بعد از جنگ سرد ديگر وجاهتي نداشته و بايد به فكر جايگزين ديگري در اين عرصه باشد. اين نكتهاي اساسي است كه خانم سديه عابده حسين به آن معتقد است. او كه در طول سالهاي 1991 تا 1993 سفير پاكستان در واشنگتن را بود، ميگويد:«امروز امريكا ديگر تنها گزينه قدرتمند پاكستان براي گسترش روابط نيست بلكه پاكستان روابط خوبي با چين و روسيه به عنوان ديگر قدرتهاي بزرگ جهان ايجاد كرده است.» او هم مانند ديگر سياستمداران پاكستاني معتقد است كه امريكا كشورش را تنها براي تأمين امنيت افغانستان ميخواهد و ديگر كاري به اين كشور ندارد و به همين جهت هم ميگويد كه پاكستان امروز متحد بزرگ ديگري براي خود پيدا كرده است و ديگر نگران كاهش يا قطع كمكهاي امريكا هم نيست. واكنش چين به سخنان ترامپ به روشني اين عقيده خانم عابده حسين را تأييد كرد. هوا چونينگ، سخنگوي وزارت خارجه چين، در حمايت از پاكستان و مخالفت با سخنان ترامپ پاكستان را در خط مقدم مبارزه با تروريسم قرار داده كه در اين راه قربانيهاي زيادي داده و براي صلح و ثبات منطقهاي همكاريهاي بسياري كرده است. خانم چونينيگ هر چند كه در موضعگيري خود خواهان همكاري پاكستان و امريكا در زمينه مقابله با تروريسم شده اما با حمايت آشكار و علني از پاكستان به ترامپ اين پيام را داده كه اگر بخواهد در اين زمينه بر پاكستان فشاري وارد كند، پكن در كنار اسلامآباد و در مقابل واشنگتن خواهد بود. اين حد از حمايت چين قابل انتظار نبود و معلوم شد كه سرمايهگذاري اسلامآباد طي يك دهه گذشته براي نزديك شدن به پكن بينتيجه نمانده و حالا ميتواند چين را به صورت جدي جايگزين مطمئني به جاي امريكا در عرصه بينالملل بداند. اين جايگزين و حمايتهاي آشكار آن از اسلامآباد تنها يك معنا ميتواند باشد و آن اين است كه اسلامآباد به آخر خط رسيدن روابطش با واشنگتن را با مهر پكن تصديق كرده و بعد از اين ديگر حاضر نيست گوش به سياستهاي يكطرفه واشنگتن بدهد.
