كامران حاجي حسني
اردوهاي جهادي دانشجويي را شايد بتوان تجلي دوباره ماهيت اصيل انقلاب اسلامي در سلوك فردي و اجتماعي نسل سوم و چهارم انقلاب دانست. اردوهايي كه عموماً با هدف رفع محروميت از مناطق كمتر توسعه يافته كشور انجام ميشود و بدون آنكه تقريباً هيچ هزينهاي را بر بيت المال تحميل كند، گره از زندگي صاحبان اصلي انقلاب باز ميكند. يكي از واقعيات خوشحال كننده پيرامون اردوهاي جهادي، گسترش كمي قابل توجه آنها طي سالهاي گذشته بوده است. داوود گودرزي، رئيس سازمان بسيج دانشجويي با اشاره به خدمات رساني گروههاي جهادي به 4هزار روستاي كشور در سال 95، گفته است: «گروههاي جهادي در سال 95، خدمات مختلف بهداشتي، فرهنگي، درماني، عمراني، كشاورزي و آموزشي را داشتهاند.» طبيعتاً شكلگيري اين حجم از خدمات متنوع در قالب اردوهاي جهادي، ميتواند موجب خوشحالي باشد. برگزاري اردوهاي جهادي، وراي اينكه كمك خودخواسته و داوطلبانه به محرومين كشور تلقي ميشود، همكاري با دولت مستقر در جهت خدمترساني به قشر محروم جامعه است.
اردوهاي جهادي البته تنها در سازندگي عمراني خلاصه نميشود. رئيس سازمان بسيج دانشجويي سال گذشته در تشريح دستاوردهاي كلي اردوهاي جهادي (اعم از دانشجويي و غيردانشجويي) گفته بود: «امسال 600 پزشك، هزار روحاني، 200 مشاور براي امور مشاورههاي خانواده و 100استاد برجسته و مطرح در اردوهاي جهادي شركت كردند. 123 هزار نفر روز در سال 95 خدمات درماني داشتيم و 7 هزار كار فرهنگي و هزار و 800 پروژه عمراني انجام شده است كه استانهاي كرمان، تهران و كهگيلويه و بويراحمد بيشترين تعداد اعزام را داشتهاند.» اين يعني آنكه بستر اردوهاي جهادي، فضايي است كه تنوع خدمات در آن موج ميزند. انتخاب نوع فعاليت جهادي در هر اردوي خاص نيز طبيعتاً با توجه به نيازهاي آن منطقه انجام ميشود. واقعيتي كه ميتواند با نيازمحور كردن ارائه خدمات، موجبات پيشگيري از اتلاف وقت، بودجه و انرژي صرف شده در هر فعاليت جهادي شود و اين همان چيزي است كه عموماً در بروكراسي پيچ در پيچ دستگاههاي دولتي، ناديده گرفته ميشود.
با اين وجود، صبغه سازندگي را شايد بتوان وجه عمده فعاليتهاي جهادي دانست.
جهادگران ميروند تا باري از دوش مردم محروم بردارند و سنگي را از پيش پاي آنها دور كنند. شكلگيري ارتباطات فرهنگي در چنين بستري طبيعتاً ميتواند بيشترين تأثيرات ممكن را داشته باشد چراكه جهادگر پيش از انجام فعاليت فرهنگي، صداقت خود را عملاً به مردم منطقه اثبات كرده و توسط آنها پذيرفته شده است. شكلگيري همين ارتباط عاطفي، پيشزمينه موفقيت هر فعاليت فرهنگي است. بر اين اساس، شايد لازم باشد برنامهريزي مجزا و مفصلتري براي انجام اقدامات فرهنگي در بستر اردوهاي جهادي شكل داد. ارتباطگيري با تمامي مردم روستاي مقصد و بسنده نكردن به ارتباط با معدود افرادي كه خود با جهادگران ارتباط ميگيرند را ميتوان در اين مسير به عنوان برنامه لازمالاجرا براي تمامي اردوهاي جهادي پيشنهاد كرد. تكيه و تأكيد بر محور قرار دادن مسجد به عنوان كانون برنامهريزي، مشورت، ديدارهاي عمومي و برنامههاي فرهنگي جهادگران، اقدامي است كه ميتواند زمينه قرار گرفتن مسجد در جايگاه اصلي خود را فراهم كند.
به نظر ميرسد اهميت مسئله فرهنگ، آنقدر هست كه وراي اين پيشنهادات قابل اجرا در قالب فعلي اردوهاي جهادي، بتوان طرح جديدي براي برگزاري اردوهاي جهادي فرهنگي ريخت، به خصوص آنكه رهبر فرزانه انقلاب طي سالهاي اخير مكرر بر مسئله فرهنگ تأكيد كرده و خواستار تداوم جدي فعاليتهاي فرهنگي خودجوش جوانان انقلابي شدهاند. شكلگيري مفهوم «آتش به اختيار» را ميتوان ثمره اهميت همين فضا دانست. آنجا كه رهبر انقلاب به فتح خرمشهرها در عرصههاي غيرنظامي نيز اشاره ميكنند، مسئله همين است: «جوانهاي عزيز! بچههاي عزيز من! فردا مال شماست، آينده مال شماست، شما هستيد كه بايد اين تاريخ را با عزتش محفوظ نگه داريد، شما هستيد كه اين بار مسئوليت را بردوش داريد، خرمشهرها در پيش است، نه در ميدان جنگ نظامي، [بلكه] در يك ميداني كه از جنگ نظامي سختتر است، البته ويرانيهاي جنگ نظامي را ندارد، بالعكس، آباداني به دنبال دارد، اما سختياش بيشتر است.»
در فضايي كه به گفته برخي كارشناسان مسائل اجتماعي، بعضي معضلات اين عرصه در حال تبديل شدن به بحران هستند، شايد طراحي اردوهاي جهادي مجزا براي پوشش دادن آسيبهاي ناشي از اين معضلات را بتوان يكي از مصاديق همان «آتش به اختيار» مدنظر رهبر انقلاب تصور كرد. فرضاً در مسئلهاي همچون طلاق، يكي از علل اصلي، ناآگاهي زوجين از اصول اوليه همسرداري است. به نظر ميرسد بستر مشاورهاي موجود در دادگاههاي خانواده نيز به دليل فضاي تنشآلودِ پس از عميق شدن اختلاف زوجين و مراجعه آنها به دادگاه، تأثير دلخواه را نميتواند داشته باشد. در اين فضا شايد بتوان با تكيه بر اصل ثابت شده «پيشگيري بهتر از درمان است»، اردوهاي جهادي خاص خود را با حضور كارشناسان انقلابي اين حوزه در مناطق با شيوع بالاي طلاق اجرا نمود. معضلات فرهنگي متعدد ديگری نيز ميتواند در شمول چنين طرحي قرار گیرد. همچنین با مشاركت دانشجويان و كارشناسان انقلابي میتوان اردوهاي جهادي خاص هر كدام را طراحي نمود.
در فضايي كه دشمن، تكيه اصلي خود را بر دو موضوع اقتصاد و فرهنگ گذاشته است، فرضاً ميتوان در راه آموزش صحيح مفاهيم اقتصاد مقاومتي و اجراي آن در زندگي شخصي عموم جامعه، اردوي جهادي خاص اين موضوع را طراحي كرد و به مرحله اجرا گذاشت. مسائل فرهنگي ديگر مانند عرفانهاي نوظهور، شبهات دفاع مقدس و صدها مسئله فرهنگي ديگر را نيز ميتوان با توجه به اولويت هر كدام، در دستور كار قرار داد و اردوي جهادي خاص آن را برنامهريزي نمود. طبيعتاً جامعه هدف چنان اردوهاي جهادياي ديگر منحصر به مناطق محروم كشور نخواهد بود و ميتواند به تناسب نيازهاي فرهنگي هر منطقه كشور، آن را اجرايي كرد. در اين فضا، شايد فرضاً مناطق برخوردارتر واجد اولويت بيشتري براي برنامهريزي و برگزاري اردوي جهادي تشخيص داده شود يا برگزاري اردوي جهادي فرهنگي در يك موضوع خاص، براي برخي استانها هيچ اولويتي نداشته باشد.
در هر صورت به نظر ميرسد با توجه به نيازهاي فرهنگي متعدد جامعه و موفقيت فوقالعاده طرح اردوهاي جهادي در بعد سازندگي و عمراني، اكنون زمان طراحي اردوهاي جهادي فرهنگي نيز فرارسيده باشد. اردوهايي كه توانايي حل و هضم بسياري از معضلات اجتماعي و فرهنگي جامعه را در دل خود جاي داده باشد و بتواند در كنار كمك رساني اردوهاي جهادي سازندگي به دولتهاي مختلف، با كاهش معضلات فرهنگي- اجتماعي، موجب كاهش پروندههاي ورودي قوه قضائيه شده، به اين ركن مديريت كشور نيز مدد برساند.
