فرنگيس شريفيباستان*
دنياي كنوني شاهد تغييرات عمدهاي در عرصه ساختار خانواده، روابط بين اعضا، قواعد و هنجارهاي حاكم بر آن است. روز به روز كارآيي خانواده در نقشآفريني و تحقق وظايفش كمرنگتر ميشود و مشكلاتي در منظومه خانواده ايجاد ميكند كه در صورت تشديد اين مشكلات، خانواده را به سمت فروپاشي سوق ميدهد. وقتي صحبت از دخالتهاي خانوادگي ميشود، بايد دانست كه اين مسئله بسيار گسترده است و در هر خانوادهاي به يك شكل خاص، خود را نشان ميدهد. به همين خاطر است كه روانشناساني كه در حوزه خانواده فعاليت دارند، بيان ميكنند كه در طول سالهاي زيادي كه در اين حوزه مشغول فعاليت بودهاند، به هيچ وجه مسائل مطرح شده از جانب خانوادهها، يكي نبوده و دائم شاهد فراواني مسائل خانوادگي بودهاند چراكه دخالتهاي خانوادگي ميتواند در هر خانوادهاي به يك شكل خاص خود را نشان دهد.
برخي از نشانههاي وجود دخالتهاي خانوادگي عبارتند از:
- والدين همسر، ناخواسته نظرها و قضاوتهاي خود را درباره رفتار يا تصميمهاي زوج ابراز و به طور آشكار براي كنترل همسر تلاش ميكنند.
- پدر/ مادربزرگها تلاش ميكنند عقايد خود درباره پرورش نوههايشان را به والدين تحميل كنند.
- خواهر/ برادر والدين در موضوع تربيت فرزندان دخالت ميكنند.
- زوجين در مورد اينكه يكي از خانوادههاي اصلي همسران از مرزهايشان تجاوز كردهاند، بحث ميكنند.
- كودكان بر اثر دخالتهاي خانواده اصلي، شروع به برونريزي رفتاري - هيجاني (مانند لجبازي، نافرماني، تعرض، تهديد و...) ميكنند. به عبارتي مسائلي كه ناراحتشان ميكند را به سمت بيرون از خود و در جهت آزار و اذيت ديگران معطوف ميسازند.
به دليل مقابله با دخالتهاي خانواده اصلي، درون خانواده اختلاف پديد ميآيد (مثلاً ميزان زماني كه در فعاليتهاي خانوادگي صرف ميشود، اتهام صرف زمان بيشتر با خانواده يك طرف، بيشتر از طرف ديگر).
بنابراين به دليل پيچيدگي مسئله، گاهي اوقات زوجين نميتوانند از پس حل مسائل ذكرشده برآيند و اين ناراحتي ميتواند ميزان تنش و فشارهاي موجود در خانواده را افزايش دهد. مناسبترين انتخاب در مواجهه با چنين مسائلي در خانوادهها، مراجعه به روانشناسان حيطه خانواده است كه بدون هرگونه تعصب و داوري خاص، اين دخالتها را بررسي كرده و در جهت اصلاح برخوردها، روابط و... مداخلاتي انجام دهند. برخي از اهدافي كه روانشناسان در اين حيطه ميتوانند داشته باشند، شامل موارد زير است:
- هدايت كردن اعضاي خانواده اصلي به پذيرش مرزها و پايان دادن به تلاش براي تحميل مستقيم باورها و ارزشهاي خود به فرزندان.
- روشن كردن اين نكته كه والدين يك مجموعه قوانين خاص و منظم دارند و با آن فرزندانشان را اداره ميكنند و تمايل دارند كه هيچ دخالتي از خارج (اعضاي خانواده گسترده) اعمال نشود.
- كاهش تعارض زناشويي، درباره دخالت خانواده اصلي همسر در موضوع خانواده.
- آموزش راههاي متعدد ابراز تنش به كودكان، تنشي كه بر اثر دخالت خانواده اصلي والدين ايجاد شده است.
- فهم اعضاي خانواده اصلي در مورد اينكه دخالت آنها ميتواند نيروي فوقالعاده مخربي باشد كه بدون دعوت و خوشامد ميآيد، بنابراين بايد از ارائه هرگونه نظر، قضاوت يا راهنمايي خودداري كنند.
برخي مداخلات پيشنهادي به روانشناسان اين حيطه عبارتند از:
- مطرح كردن نكات عمده دخالت خانوادگي: بررسي موضوعهايي كه با دخالت خانواده گسترده ارتباط دارند و همچنين بررسي نظر هر يك از اعضاي خانواده.
- ابراز احساساتي كه بر اثر دخالت خانواده در هر عضو خانواده نسبت به ديگري به وجود آمده است: تقويت درك و همدلي اعضا، مديريت خشم براي كاهش سطح تنشي كه به علت دخالت خانواده بين اعضاي خانواده به وجود آمده است.
- مشاركت والدين در تمرينهاي ابراز وجود و حل مسئله: با استفاده از تمرينهاي ابراز وجود و مهارتهاي ارتباطي حل مسئله، نحوه مقابله مؤثر با دخالت اعضاي خانواده اصلي را به والدين آموزش دهيد.
- ابراز حمايت هر والد از ديگري، درباره موضوع دخالت خانوادههايشان: اين نياز والدين را تقويت كنيد كه براي حفظ موضع خود، در مقابله با اعضاي خانواده اصلي، بايد به هم بپيوندند و از يكديگر حمايت كنند.
- مقابله والدين با دخالت اعضاي خانواده اصلي: به والدين به عنوان يك واحد، پيشنهاد كنيد كه مرزهاي خود را در برابر دخالتهاي اعضاي خانواده مستحكم كنند.
- تذكر والدين به اعضاي خانواده اصلي، مبني بر نحوه ارائه پيشنهاد به شكل مناسب: به والدين كمك كنيد راههاي قابل قبول بيشتري را در نظر بگيرند.
- محدود كردن خشم هر والد نسبت به همسر و انتقال هر رنجش باقيمانده به اعضاي خانواده اصلي همسر: از فنوني مثل مديريت خشم براي كاهش سطح تنشي كه به علت دخالت خانواده به وجود آمده است، استفاده كنيد.
- تذكر شفاهي دادن كودكان به اعضاي خانواده اصلي، مبني بر آنكه تحت نظارت والدين هستند نه ديگران: به جستوجوي هرگونه آشفتگي كه در كودكان رخ داده است بپردازيد، احساس قدرت و كنترل در موقعيت والدين را تأييد كنيد.
- تشويق والدين به شناسايي موضوعات شخصي، موضوعهايي كه دخالت خانواده اصلي را تقويت ميكنند: با هر والد هر موضوع فردي باقيمانده را كه ممكن است باعث ادامه دخالت خانواده شود، بررسي كنيد، مثل احساسهاي گناه حل نشده، تاريخچه هميشه تحت كنترل يا وابسته بودن تحت نظر يكي از اعضاي خانواده اصلي.
- پيشنهاد ضمني والدين به اعضاي دخالتكننده اصلي در اين باره كه آنها نياز دارند به موضوعات خودشان كه علت دخالت آنهاست توجه كنند: والدين را حمايت كنيد تا براي مقابله با اعضاي خانواده اصلي خود، در مورد اخذ مشورت براي خودشان، به حد كافي جرئت داشته باشند.
- اظهار جسورانه كودكان در برابر آنهايي كه دخالت ميكنند، با هدايت كردن آنها به سمت والدينشان: به كودكان بياموزيد كه چگونه افراد مداخلهگر را به سوي والدينشان هدايت كنند.
- افزايش فعاليتهاي لذتبخش خانواده: خانواده را تشويق كنيد تا ارتباط خانوادگي و فعاليتهاي گروهي داشته باشند، در نتيجه همبستگي و استحكام مرزهاي خانواده افزايش مييابد و فاصلههايي كه دخالت خارجي را تسهيل ميكند كاهش مييابد.
- كاهش رفتارهاي برونريزي كودكان، رفتارهايي كه ناشي از دخالت خارجي خانواده گسترده است: با رفتار برونريزي كودكان مقابله كنيد، در تنظيم حدود و تفسير رفتار كودكان به والدين كمك كنيد، رفتار كودكان انعكاسي از آشفتگي آنهاست كه بر اثر دخالتهاي خارجي در پويايي خانواده به وجود آمده است.
- تشويق والدين به تبيين احساسشان نسبت به تعادل و كسب راه حل تعارض زناشويي: بررسي كنيد كه چرا و چگونه دخالتها اثر معنيداري بر روابط زناشويي داشتهاند و شيوههايي را براي دوباره متوازن كردن روابط پيشنهاد كنيد. همچنين به موضوعهايي مثل وفاداري به والدين توجه دهيد و از فنون حل مسئله استفاده كنيد. والدين را براي زوجدرماني ارجاع دهيد مخصوصاً اگر مشكلات روابط بسيار شديد است.
*روانشناس باليني
