نويسنده: مريم ترابي
ماه رمضان ماه ميهماني خدا، ماه ضيافت و مهرباني، ماه انجام اعمال خير و ثواب است. يكي از سنتهاي زيباي اين ماه عزيز، برگزاري ميهمانيهاي افطاري است. بسياري از خانوادههاي ايراني هنوز هم مثل گذشته و طبق سنت ديرينه اين ماه و بر اساس سبك زندگي قديم، سفرههاي افطاري زيبايي كه در آن خبري از تشريفات و تجملات امروزي نيست را براي ميهمانهاي روزهدار خود تهيه ميكنند. گفتم سبك زندگي ايراني قديمي، چون سبك زندگي امروزي كه بر جامعه ايراني ما سايه انداخته است مخلوطي از سبك زندگي غربي و ايراني است كه اين بلاتكليفي در نوع سبك زندگي امروزي، روي تمام آداب و رسومهاي ما تأثير خود را گذاشته است.
به تأثير مثبت و منفي اين سبك كاري ندارم ولي اين سبك زندگي وارداتي حتي روي نوع، شكل و چگونگي برگزاري مراسمهاي افطاري در ماه مبارك نيز تأثيرگذار بوده است. به نحوي كه با شروع ماه رمضان انواع و اقسام افطاريها در شكلها و رنگهاي مختلف برگزار ميشود. نكته جالب در اين است كه همه براي به دست آوردن بيشترين ثواب از اين ماه، در تكاپوي ثبت بهترين مراسم افطاري به نام خويش هستند، اما بايد توجه داشته باشيم كه كار نيك و پسنديده به معناي كار مجلل نيست و بعضاً اين دو مقوله با هم در تضاد هستند. سفرههاي افطاري مجلل يعني اسراف و بريز و بپاشهاي بيحد و مرز كه هيچ دليل و توجيهي ندارد. در حالي كه ميشود با اندك هزينه و خيلي ساده يك ضيافت افطاري مناسب برگزار كرد و ثوابي هم از اين راه، براي خود فراهم نمود.
سفرههاي افطاري خالي از سادگي
افطاري در كنار سفره ساده و صميمي خانواده لطف و صفاي خاصي دارد. سنتي كه از زمان قديم در خانوادههاي ايراني وجود داشته و تا به امروز اين سنت اجرا ميشود، دچار تغييراتي شده است. با تغيير سبك زندگي ايراني، سادگي از سفرههاي افطاري نيز پر كشيده و جايش را تجملات و تشريفات گرفته است. تجملات و ريخت و پاشهايي كه نه تنها سادگي را كه حتي معنويت را هم از اين مراسم دور كرده است. برگزاري مراسم افطاري در رستورانها و تالارها، يكي از شكلهاي جديد افطاري دادن به سبك امروزي است. چند سالي است كه رستورانها و هتلها از تغيير سبك زندگي و تغيير نگرش افراد جامعه نسبت به برگزاري مراسم افطاري به نفع خود استفاده كرده و در ماه رمضان منوي افطاري ويژهاي براي خود تهيه ميبينند و سعي ميكنند بيشترين استفاده را از اين ماه پربركت ببرند. مسابقه رمضاني رستورانها و هتلها آغاز شده و تا پايان اين ماه ادامه دارد، مسابقهاي كه بيشك برندهاي ندارد، زيرا اين مسابقه با روح رمضان سازگاري ندارد.
با يك نگاه به منوهاي ويژه افطار رستورانها و هتلها به اسرافي كه در اين ضيافتها ميشود ميتوان به راحتي پي برد. يكي از رستورانهاي معروف تهران هزينه افطاري و شام را براي هر نفر 120 هزار تومان ذكر ميكند. منوي اين رستوران شامل چاي، كره، مربا، خرما، زولبيا و باميه، آش رشته يا سوپ، سبزي خوردن با پنير، گردو و نان تازه براي افطار، باقالي پلو با گوشت بره، زرشك پلو با مرغ، برنج سفيد زعفراني، ته چين مرغ، همچنين خوراك زبان با سس تلخون، چيكن فينگر، استرفراي فيله گوساله با سبزيجات، ماهي سرخ شده با سبزيجات، چيكن آلاشريمپ، رولت گوشت، جوجه كباب، كباب لقمه، خورشت فسنجان با مرغ، خورشت انتخابي، سالاد الويه، سالاد فصل، سالاد شيرازي، ماست و خيار، سيني سبزيجات پخته ايراني و فرنگي، كرم كارامل، پلمبير، شله زرد، ژله ميوه، انواع نوشابه، چاي و شربت ميشود.
اين منوي سنگين با هزينه سرسام آور در حالي است كه هر نفر به طور ميانگين در وعده افطار يك عدد نان، دو عدد خرما، دوعدد زولبيا و باميه، يك پرس آش يا هليم، يك قالب كوچك پنير يا كره، يك فنجان چاي صرف ميكند. اين همه اسراف براي چيست؟ غير از اين است كه فرهنگ مصرفگرايي و تجملات را در جامعه ترويج ميدهيم. سفرههاي افطاري پر زرق و برق خود را در همسايگي كساني مياندازيم كه حتي ناني در سفره افطار خود ندارند. افطاري دادن به روزه دار ثواب بزرگي براي ميزبان به همراه دارد، حتي اگر با يك خرما و تكهاي نان باشد ولي آيا اين ميهمانيهاي پر از تشريفات در رستورانها يا حتي در خانهها، ثوابي را براي ميزبان به همراه دارد؟ افطاريهاي سنگين و پرهزينه در جامعهاي كه وضعيت بيش از نيمي از جمعيت آن نابسامان است، ميتواند بازتابي داشته باشد كه به غير از ثواب و منفعت معنوي آن، موجب كدورتها و آزردگيهايي شود. وقتي بسياري از سفرههاي افطاري از سادهترين غذاها نيز برخوردار نيستند و روزهداران به اجبار گرسنگي بر سر آن مينشينند، انداختن سفرههايي كه هزينههاي ميليوني برميدارد چگونه روح الهي داشته و مورد رضايت خداوند خواهد بود؟! آيا در جامعهاي كه بار تورم بر دوش قشر متوسط و ضعيف آن سنگيني ميكند، چنين افطاريهاي پرخرجي در بين اعمال مستحبي ديگري همچون رسيدگي به فقرا و ايتام، اولويت دارد؟
اسراف؛ نكته پررنگ افطاري به سبك امروزي
با تغيير سبك زندگي عادتها و سليقههاي افراد جامعه نيز تغيير كرده است. با يك نگاه ساده به سبك زندگي چند دهه پيش افراد جامعه، به راحتي متوجه تغييرات اساسي در سبك و سياق زندگي امروزي ميشويم. جامعه از پرهيز و سادهزيستي به سمت اسراف و مصرفگرايي پيش رفته است. اين خصيصه جامعه امروزي را در تمام زواياي زندگي افراد جامعه ميتوانيم ببينيم. گويا يك ولع سيريناپذيري در اخلاق اجتماعي ريشه دوانده است. بيشك با وجود تورم و نابسامانيهاي اقتصادي در جامعه اين خصلت مصرفگرايي مشكلات بسياري را براي افراد جامعه ايجاد كرده است.
يكي از مواردي كه ميتوان اسراف را در آن به وضوح ديد، برپايي مراسمهاي افطاري است كه در ماه مبارك برگزار ميشود. بيشك يكي از فضايل و اهداف روزهداري درك گرسنگي و به ياد گرسنگان بودن است اما آنچه در اين سفرهها نشاني نميتوان از آن يافت، همان ياد كردن از گرسنگان و مستمندان است كه حتي نميتوانند پيش غذاي اين میهمانيها را هم در سفرههاي خود داشته باشند. بايد اين نكته را در نظر داشته باشيم كه افطاري ساده نقطه مقابل افطاري مسرفانه است كه آن هم ناشي از سبك زندگي مصرفگراي افراد جامعه امروزي است. اصلاً منظور اين نيست كه غذاي مطبوع و خوشمزهاي براي ميهمان روزهدار خود تهيه نكنيد خير، منظور اسراف و ريخت و پاشهايي است كه در اين مجالس انجام ميشود. در واقع بايد گفت برگزاري مراسم افطاريهاي مجلل تنها به دليل چشم و همچشمي و خودنمايي افراد است نه براي ثواب معنوي و درك حال مستمندان و فقرا.
مقام معظم رهبري با تأكيد به برگزاري افطاريهاي ساده در خطبههاي نماز عيد فطر در سال ۱۳۹۲ ميفرمايند:«يك سنت خوب هم امسال بيش از سالهاي ديگر ديده شد كه خوب است مورد توجه قرار بگيرد و آن افطاري دادنهاي ساده و بيپيرايه در مساجد و در خیابانها بود. در بيشتر شهرهاي كشور - كه بسيار كار شايستهاي است - در مقابل افطاريهاي مسرفانهاي كه شنيده شد، دانسته شد كه بعضيها به بهانه افطار، حركات و عمل مسرفانه انجام ميدهند و به جاي اينكه در ماه رمضان وسيلهاي بشوند براي نزديكي روحي به فقرا و مستمندان، با اين عمل، با اين حركت، خود را در لذات جسماني غرق ميكنند. نميخواهيم بگوييم كه اگر در افطار، كسي غذاي مطبوعي مصرف كرد، اين كار ممنوع است؛ نه، در شرع اينها ممنوع نيست؛ اسراف ممنوع است، زيادهروي ممنوع است، ريختوپاش فراواني كه گاهي در اينجور مجالس انجام ميگيرد، ممنوع است. چه بهتر كه كساني كه ميخواهند افطاري بدهند، با همين سنتي كه رايج شده است، افطاري بدهند كه مردم را، رهگذران را و كساني را كه مايلند از افطاري استفاده كنند، در اين سفرههاي رايگان و با بذل و بخشش و گشادهدستي، در كوچهها ، در خیابانها و در حسينيهها افطاري ميدهند.»
افطاري براي ثواب يا وسيله براي كسب مقام
در كنار سفرههاي رنگين و مجللي كه خانوادههاي ايراني را در ماه مبارك در كانون توجه قرار ميدهد، چند سالي است كه سازمانها و نهادها نيز خود را در ميدان رقابت و چشم و همچشمي افطاري دادنهاي مجلل وارد كردهاند و با شروع ماه مبارك رمضان مديران اين مراكز در دستور كار مديران پايين دست خود، رزرو رستوران و هتل معروف و تعيين بهترين وقت براي برگزاري ضيافت افطاري را قرار ميدهند و بسيار تأكيد دارند كه از رقيبان خود عقب نمانند!
ميهمانيهايي كه به بهانه ماه مبارك رمضان بر پا ميشود و در آن به فراخور نهاد و سازمان دعوتكننده، تعداد ميهمانان از 20 نفر تا 500 نفر متفاوت است. اين ميهمانيها كه با اسرافهاي زيادي برگزار ميشود، اغلب در هتلهاي مجلل تهران برگزار ميشود و هر شب ميتوان با عبور از كنار هر كدام از آنها، تعداد قابل توجهي از خودروهاي پلاك قرمز دولتي و خودروهاي چندصد ميليوني مديران برخي شركتها را هم مشاهده كرد. نكته جالب اين است كه هزينه تمام اين ريخت و پاشها از جيب بيتالمال خرج ميشود. فراموش نكنيم ثواب افطاري دادن در سيركردن فقرا و گرسنگان است نه نردباني براي ترفيع درجه و نه وسيلهاي براي جاي پاي محكم در بين مسئولان باز كردن.
هرساله خبرهاي افطاريهاي مجلل نهادها و سازمانهاي مختلف را ميشنويم ولي هيچ عكس العملي نشان داده نميشود. متأسفانه امروزه برخي مسئولان حساب بيتالمال را ندارند و از آن بدون برنامه استفاده ميكنند. بنابراين با هزينه بيتالمال افطاري دادن به افرادي كه نيازمند نيستند، در واقع زير پا گذاشتن ارزشهاي اسلامي است. اينكه سازماني در طول يكسال گذشته در جهت تقويت و استحكام فرهنگ سازماني خود هيچ اقدامي انجام نداده است چگونه به بهانه ماه رمضان چنين اسرافي را سرلوحه برنامههاي خود قرار ميدهد؟
سفرههاي افطاري ساده را مد كنيم
يكي از موضوعاتي كه در زندگي فردي، اجتماعي، مادي ومعنوي انسان تأثير بسزايي دارد، ساده زيستي و قناعت است كه متأسفانه كمتر به آن توجه شده است، در حالي كه از نظر فرهنگ ديني، يكي از ارزشهاي متعالي به حساب ميآيد. رشد فزاينده عوامل قدرت،ثروت و ترويج مصرفگرايي در عصر حاضر، خطر روي آوردن به زندگي تجملاتي و فرو رفتن در مرداب دنيا را افزايش داده است. تغيير سبك زندگي از سادهزيستي به تجملگرايي و مصرفگرايي باعث شده است كه نگاه افراد جامعه به مسائل ديني هم تغيير كند. روح افطاري دادن در ماه رمضان بر ترويج ساده زيستي تأكيد دارد تا از اين طريق برابري و دوستي در جامعه افزايش يابد، اما با نگاه تجملگرايي به سفرههاي افطاري نه تنها آن برابري اتفاق نخواهد افتاد بلكه شكاف ميان افراد جامعه بيشتر و بيشتر خواهد شد و روح مقدس ماه رمضان از جامعه دور خواهد شد. باور كنيد نشستن پاي سفره افطاري كه ساده و بيآلايش باشد خيلي بيشتر از سفرههاي چند متري مجلل ميچسبد.
افطاري دادن عبادت است و اولين شرط پذيرفته شدن هر عبادتي هم داشتن قصد قربت است. قربت به خداوند نه به بندههاي خدا. با توجه به شرايط بد اقتصادي در جامعه چه خوب است حداقل در اين ماه عزيز به فكر نيازمندان و خانوادههاي آبرومندي باشيم كه به دليل فشارهاي سنگين تورم اقتصادي، قادر به تهيه غذاي كافي براي خود و اعضاي خانواده خود نيستند و درواقع آنها را دريابيم. اگر نيت خالص براي بردن ثواب بيشتر از اين ماه را داريم سفرههاي افطاري را براي كساني پهن كنيم كه بيشترين نياز را به غذاهاي اين سفره دارند. بياييم سفرههاي افطاري ساده را مد كنيم. سفرههاي ساده افطاري كه با خود رنگ، بو و طعم معنويت را به دور از هر گونه مصرفگرايي، تجمل پسندي و اسراف به همراه دارند. سفرههاي افطاري خياباني را با هدف پويش مردمي و ترويج افطاري ساده براي روزه داران پهن كنيم. يا يك «بسته» شامل افطاري ساده را بين مردم رهگذر و ناشناس يا افراد يك محله توزيع كنيم. اين نوع از افطاري دادن هر چند وجود دارد، اما خيلي گسترده نيست. سنت افطاري دادن غالباً محدود به روابط فاميلي، همسايگي و حداكثر محلي بوده است اما براي تبديل آن به يك سنت يا مناسك گسترده اجتماعي، راه طولاني در پيش داريم، اما اين راه طولاني شيريني خاصي دارد.
