نویسنده: نیره ساری
بر اساس مستندات موجود در وبگاههاي رنكينگ و نمايههاي استنادي، عربستان سعودي از سال 2010 تا كنون سهم توليدات علمي خود را در منطقه بيش از دو برابر كرده است و توانسته حدود يك هشتم از كل مستندات علمي منطقه را نشر دهد و اين در حالي است كه جمهوري اسلامي ايران با جمعيتي بيشتر از عربستان، در چهار سال منتهي به 2015، مقدار 84/3 درصد از سهم توليدات خود را در منطقه از دست داده است. اين بدان معناست كه تقريباً كل سهم از دست رفته ايران در اختيار كشوري مانند عربستان قرار گرفته است، اما در اين ميان يكبار ديگر آمار رشد مقالات علمي كشور منتشر ميشود تا مسئولان به زعم خود سرعت و شتاب علمي كشور را بر خلاف آنچه هست، موجه جلوه كنند.
ماهيت توليد دانش در هر كشوري از جمله موضوعات مهمي بوده كه براي هر ملتي غرور آفرين و دشمنشكن است و زماني كه از رشد چشمگير علمي كشوري سخن گفته ميشود، گويي مقدمهاي براي توسعه فناوري بيان ميكنيم. از آنجا كه توسعه فناوري و رونق صنعتي در ادامه شتاب و رشد علمي محقق ميشود، ميتوان دريافت كه در رقابت جاري علم در جهان بالاخص در ميان كشورهاي در حال توسعه، رقابتي همه جانبه، فراگير و بلاوقفه در جريان است و ميزان اثر گذاري و اهميت كشورها در آينده به برتري در اين ميدان رقابت بستگي دارد. كشور ايران با دارا بودن هوشمندترين نيروي انساني و ظرفيتهاي عظيم علمي و دانشي، به گواه تاريخ همواره پيشگام در اين زمينه بوده، اما درخشش اين رشد علمي در چند ساله اخير، به شدت افت كرده است، چنانچه در سالي كه سپري شد رهبر معظم انقلاب در ديدار جمعي از استادان، نخبگان علمي و پژوهشگران دانشگاهها، پاركهاي علم و فناوري و مراكز علمي و تحقيقاتي با تأكيد بر لزوم افزايش سرعت رشد علمي كشور گفتند: «من چندي پيش نيز در خصوص كاهش سرعت رشد علمي تذكر دادم، زيرا سرعت كم شده است و براي جبران فاصله عقبماندگي علمي، چارهاي جز افزايش سرعت رشد علمي وجود ندارد.»
با اين حال اما بررسيها نشان ميدهد همچنان تحولي در اين زمينه صورت نگرفته است و رصد شرايط و وضعيت علمي نسبت به كشورهاي رقيب به خصوص منطقهاي گوياي از دست رفتن سهم عمدهاي از رشد علمي كشور است.
رشد علمي خيرهكننده عربستان سعودي نسبت به ايران
شايد از نگاه بسياري از مردم، سطح دانش، ميزان انتشار، رشد علمي و فرهنگ مسلط علم و دانش عربستان قابل مقايسه با ايران نباشد، اما نگاهي به وضعيت اين كشور در وبگاههاي رنكينگ و نمايههاي استنادي (سايت رنكينگ سايماگو بر مبناي دادههاي نمايه استنادي اسكوپوس)، رشد علمي خيرهكننده عربستان سعودي در چندين سال اخير را نشان ميدهد. مطابق آمارها و نمودارهاي اين سايت، جمهوري اسلامي در چهار سال منتهي به 2015، مقدار 3/84 درصد از سهم توليدات خود در منطقه را از دست داده و در مقابل عربستان در اين مدت 4/82 درصد بر سهم خود از توليدات علمي منطقه افزوده است.
در ادامه اين آمارها حكايت از اين امر دارد كه اين كشور از سال 2010 تا كنون سهم توليدات علمي خود را در منطقه بيش از دو برابر كرده است و در حال حاضر حدود يك هشتم از كل مستندات علمي منطقه را نشر ميدهد.
گلايهمندي فارغالتحصيلان تحصيلات تكميلي
اين در حالي است كه تعداد دانشگاهها و بالطبع دانشجويان دورههاي تحصيلات تكميلي در كشور طي سالهاي اخير به مراتب بيشتر شده است، اما فارغالتحصيلان تحصيلات تكميلي از دانشگاههاي برتر كشور نيز خود از اين امر گلايهمند هستند.
در گزارشي كه به تازگي تهيه شده است، دانشجويان دانشگاه صنعتي شريف در مورد رشد علمي كشور به خصوص در دو حوزه آموزش و پژوهش و ارتباط اين دو حوزه با صنعت كشور ضمن ابراز گلايهمندي از تطابق نداشتن آموزشهاي تئوري با ضرورتها و نيازهاي تجربي حاضر در كشور، آرزوهاي خود را نيز بر باد رفته ميدانند. بد نيست به آماري كه در اين گزارش ميداني از زبان دانشجويان ارائه ميشود نيز توجه كنيد؛ چراكه همزمان با صحبت دانشجويان نسبت به آموزشهاي غير تخصصي در دانشگاهها، سمت و سوي گزارش به تربيت نيروي كار و ورود به جامعه كشيده ميشود.
خروجي دكتراي مهندسي 15 نفر، نيروي شاغل به كار يك نفر
دانشجوي ترم آخر ارشد در رشته مكانيك ميگويد از 120 فارغالتحصيل اين رشته در دو مقطع ارشد و كارشناسي، تنها 10 نفر مشغول به كار هستند، دانشجوي مهندسي ديگري به گروه تلگرامي متشكل از 116 اشاره ميكند كه 50 نفر از آنها به دليل بيكاري به خارج از كشور رفته و جذب ساير نقاط جهان شدهاند. عمق فاجعه وقتي است كه دانشجويي ديگر ميگويد از 15 دكتراي مهندسي، 14 نفر جذب ساير كشورها شدهاند و تنها يك نفر باقي مانده كه به قول خودش آن يك نفر هم در فعاليتي غيرمرتبط با رشته تحصيلي مشغول فعاليت است.
جمعي از دانشجويان تأكيد دارند كه متأسفانه هدف در تحصيلات تكميلي ارائه مقالههاي غير كاربردي شده است كه بسياري از آنها فاكتور پيشرفت و رشد علمي نيست؛ چراكه از هر هزار مقاله تنها شايد يكي از آنها پاسخگوي نيازهاي صنعتي باشد.
اشاره اين افراد به افزايش كمي مقالات در حالي است كه همچنان رشد كمي مقالات علمي به عنوان فاكتور پيشرفت و رشد علمي از سوي مسئولان مطرح و هر روز آمار جديدي ارائه ميشود.
روز گذشته نيز يكي ديگر از اين آمارها مطرح و بيان شد كه تعداد مقالات برتر كشور در سال 2016 ميلادي نسبت به سال 2015 ميلادي نزديك به 41 درصد رشد داشته است و طي سالهاي 2013 تا 2015 ميلادي با افزايش تعداد مقالات برتر كشور، رتبه دوم منطقه و همچنين دوم جهان اسلام متعلق به ايران شده است.
موضوعي كه شايد در وهله اول درخشان و غرورآفرين به نظر برسد، اما نهتنها واقعيت موجود از رشد علمي كشور خبر نميدهد، بلكه نتيجه سياستبازي و رفتار قبيلهاي وزارت علوم؛ شاهد غلبه قاطعانه توليد علم كشوري همچون عربستان بر ايران هستيم.
