با گسترش شهرنشيني و گرايش شهرنشينان به داشتن زندگي متمايز و سطح بالا، ساختوساز و شهرسازي روند متفاوتي به خود گرفت. در اين ميان بيتوجهي به هويت شهري و معماري ايراني – اسلامي سبب شده است در روند شهرنشيني برخي اجزاي شهر بعضاً با الهام گرفتن از ساير الگوهای بيگانه با هويت شهرنشيني ايراني از كالبد شهري فاصله بگيرد. بر اين اساس در شرايط حاضر لوكسنشيني همچون قارچي، آفت شهرنشيني به حساب ميآيد كه ميتواند به هويت شهري آسيب بزند. در اين زمينه برخي نمايندگان مجلس شوراي اسلامي هم معتقدند با بيتوجهي نسبت به الگوي ايراني – اسلامي در ساخت و سازهاي شهري، شهرهاي كشور فاقد هويت ايراني – اسلامي شدهاند، زيرا سيما و نماي بيروني و دروني خانهها كه بايد مبين و نشانه يك هويت خاص شهري باشد به سرعت در حال از بين رفتن است.
تغيير سبك زندگي و گرايش به لوكسنشيني در حال حاضر طبق آخرين سرشماري و اعلام برخي صاحبنظران، آهنگ رشد شهرنشيني در ايران بسيار افزايش يافته است. بر اين اساس با گسترش شهرنشيني و گرايش شهرنشينان به داشتن زندگي متمايز و سطح بالا، ساختوساز و شهرسازي روند متفاوتي به خود گرفت. كوچه و خيابانهايي كه پيش از آن شخصيت و هويت ويژه خود را داشتند به محلههايي شبيه به هم تبديل شدند و نقطهتمايز خيابانها و شهرنشينان، بالاي شهر و پايين شهر بودن آنها شد. همين روند بهتدريج معضلي به نام شهرهاي فاقد هويت را در ابعاد اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي نمايان كرد. اما به راستي «هويت شهري» چيست و چه مؤلفههايي دارد؟ آيا تغيير سبك زندگي مردم و گرايش به لوكسگرايي مترادف بيهويتي است؟ شايد سهل و ممتنع بودن مفهوم هويت شهري است كه آن را به پديدهاي چندوجهي تبديل كرده و بهسختي ميتوان دو كارشناس را يافت كه تعريف مشابهي از هويت شهري ارائه دهند.
از معناي «هويت» تعاريف مختلفي بيان شده است. در فرهنگ دهخدا هويت، ويژگى يا كيفيتى تعريف شده است كه موجب تمايز و شناسايى كسى از ديگران شود. شهر نيز متفاوت از انسان نيست. لازمه شناخت هويت هر شهر، شناخت مؤلفههاي سازنده آن است كه در دو بخش عيني يا كالبدي، ذهني و روحي قابل تقسيم است. سالهاست كه با شنيدن نام يك شهر، تصويري از خيابانهاي بلند، ادارات و بناهاي عظيمالجثه با ظاهري عجيب به ذهنها خطور ميكند. محلهها و شهرهايي كه روزي شهروندان به آنها تعلقخاطر و حس شهروندي داشتند، تنها به محلي براي كار و زندگي تبديل شدهاند كه روز به روز از تعامل ميان مردم كاسته ميشود. آنچه باعث حس نوستالژي نسبت به زندگي قديم ميشود، همين ويژگيهايي است كه ميتوانيم از آنها با عنوان «هويت شهري» نام ببريم؛ هويتي كه بهواسطه خاطرات همگاني شهروندان و وابستگي آنها شكل ميگرفت و باعث ميشد شهروندان خود را موظف به حل مشكلات همسايگان و شهر خود بدانند.
هر انسان، شهر يا جامعهاي با ويژگيها و نشانههايي شناخته ميشود كه هويت وي را شكل ميدهند. شايد بتوان گفت هويت همان ويژگيهايي است كه باعث تشخص يك فرد يا اجتماع ميشود و در نهايت شهر را به استقلال ميرساند. شهري با هويت جمعي، به جامعهاي با كيفيت بهتر براي زندگي تبديل ميشود كه البته اين كيفيت نبايد با ظاهر ساختمانها يا عريض شدن خيابانها سنجيده شود. هر شهر چيزي جز شهروندان و فرهنگ آنها نيست و هويت در نهايت باعث تمايز و رشد يك جامعه يا شهر ميشود.
گرايش مردم به لوكسگرايي و توجه بيش از حد به جنبههاي فيزيكي و كالبدي شهر در پي رشد نامتناسب جمعيت باعث شده مديران شهري هم از تأثيرات رواني و ذهني كالبد شهر بر شهروندان غافل شوند. شاخصهاي عيني ازجمله ساختمانها، خيابانها، پاركها و امثالهم گرچه شاكله يك شهر را تشكيل ميدهند اما نكته فراموششده اين است كه شاخصهاي ذهني كه همان هويت و احساس تعلق هستند، شهر را به محلي مطلوب براي زندگي تبديل ميكنند. طراحي فضاهاي شهري و معماري بايد بهشيوهاي ساماندهي شود كه محيط مناسب و باكيفيتي در شهرها بسازد، ارتقاي هويت فردي و اجتماعي شهروندان را در پي داشته باشد و منجر به تعامل و خاطرهسازي ميان شهروندان شود. در اين ميان نبايد از نقش فضاهاي عمومي شهرها نيز غافل شد.
دلايل كمرنگ شدن هويت شهري
به گزارش تيتر شهر، دلايل كمرنگ شدن هويت شهري در سالهاي اخير را ميتوان در چندين مؤلفه جستوجو كرد. گرايش مديران و مسئولان شهري به كسب درآمد براي اداره شهر و تراكمفروشيهايي كه باعث رشد عمودي شهرها شده، گذر از خط قرمزهاي قانوني ساختوساز با صرف هزينه بيشتر توسط بسازوبفروشها، تغيير سبك زندگي و ديدگاه مردم نسبت به كيفيت زندگي، بيتوجهي مديران شهري به اهميت ايجاد نمادها و عناصر شهري متمايز همچنين تقابل هويت شهري با بهرهوري اقتصادي بيشتر از شهر، تنها برخي از عواملي هستند كه در سالها و به مرور ظاهر شهرهايمان را تغيير دادند. ميراث معنوي شهرها كه بيشتر در بافتهاي قديم شهر يافت ميشوند اين روزها در وضعيت مناسبي به سر نميبرند، فعاليت نظام مديريت شهري با شاخصهايي مانند افزايش كيفيت، رفاه و رضايتمندي شهروندان سنجيده نميشود و طرحهاي شهري از انضباط لازم برخوردار نيستند. همه اين عوامل كافي است تا شهروندان در شهر خود احساس آرامش نكنند چون سالهاست كلانشهرها به صورت افسارگسيختهاي رشد كرده و معماري بيهويتي از دل خيابانها رشد قارچگونه داشتهاند.
بيتوجهي به هويت معماري ايراني – اسلامي متأسفانه در سالهاي اخير معماري ايراني- اسلامي به فراموشي سپرده شده و در جاي جاي كشور و كوچههاي كج و معوج شاهد رشد ساختمانهاي بلند بدون رعايت الگوي معماري ايراني – اسلامي هستيم.
به طوري كه ديدن انواع و اقسام شيوههاي معماري در سطح كلانشهرها و حتي شهرهاي كوچك كه با شيوه معماري ايراني – اسلامي هيچ گونه سنخيتي ندارد، بسيار آزاردهنده است و متأسفانه به اين موضوع اساسي كه موجب مانايي و ماندگاري تاريخ، هويت و شناسنامه كشورمان است، توجه چنداني نميشود. در اين زمينه برخي از نمايندگان مردم در خانه ملت با انتقاد از فراموشي معماري ايراني – اسلامي در برنامههاي پنجم و ششم توسعه مطرح كردند كه علاوه بر تلاش براي گنجاندن طرح جامع معماري شهرسازي ايراني – اسلامي در برنامه ششم توسعه بايد در جهت تنظيم و تدوين قوانين الزامآور براي شهرداريها، سازمان شهرداريها و حوزههاي مجري امر و ناظران و حتي سازمان نظام مهندسي گام برداريم. بر اين اساس عبدالكريم حسينزاده، عضو كميسيون عمران مجلس با انتقاد از اينكه معماري ايراني- اسلامي از جمله موضوعات فراموش شده در كشور است به خانه ملت ميگويد: هر چند مقرر شد طرح جامع معماري شهرسازي ايراني – اسلامي در برنامه پنجم توسعه گنجانده شود اما متأسفانه نسبت به اين مهم غفلت شد و علاوه بر اين در برنامه ششم توسعه هم جزو پيشنهادات نبوده است، البته تلاش خواهيم كرد اين موضوع در برنامه ششم توسعه گنجانده شود.
نماينده مردم نقده و اشنويه در مجلس شوراي اسلامي از نبود نظارت و عدم رعايت الگوي ايراني – اسلامي در ساختوسازها انتقاد كرد و افزود: متأسفانه با بيتوجهي نسبت به الگوي ايراني – اسلامي در ساخت و سازهاي شهري، شهرهاي كشور فاقد هويت ايراني – اسلامي شدهاند زيرا سيما و نماي بيروني و دروني خانهها كه بايد مبين و نشانه يك هويت خاص شهري باشد به سرعت در حال از بين رفتن است.
اين نماينده مردم در مجلس دهم با بيان اينكه دو عامل مهم در بيتوجهي نسبت به هويت تاريخي ايراني – اسلامي در ساختوسازها و معماري شهري مؤثر است، تصريح ميكند كه هيچ تلاشي در راستاي حفظ معماري ايراني – اسلامي نشده است و نوع مداخلاتمان هم در مبحث بهسازي، بازسازي، احيا و نوسازي جاي بحث دارد.
حسينزاده با تأكيد بر اينكه شاخصهاي اساسي در ساختوسازهاي شهري رعايت نميشود، يادآور شد: راهكار توجه به رعايت اصول معماري ايراني – اسلامي در ساختوسازهاي شهري الزاماً نيازمند قانون و نظارت قانوني محكم است تا اين انحراف مسيري كه در شهرسازي و معماري كشور به وجود آمده مجدداً به مسير خود برگردد. بايد روي برگههاي ساخت و ساز و همچنين مجوزهاي ساخت و ساز شاخص تعريف كنيم و اجازه ندهيم معماران و متوليان از اين شاخصها عدول كنند.
وي با تأكيد بر اينكه بايد مراحل مختلف ساخت و اجراي سازههاي شهري مورد نظارت دقيق قرار گيرد، گفت: اين مراحل بايد طبق دستورالعمل و قواعد شهرسازي باشد و اصول و هويت معماري ايراني - اسلامي را مدنظر قرار دهيم يعني به پيمانكار در ابتداي امر مجوز ساخت و پروانه ندهيم تا اين مشكل رفع شود.
كوتاهي وزارت راه و شهرسازي در تهيه سازوكارهاي معماري اصيل صديف بدري، سخنگوي كميسيون عمران مجلس ميگويد: وزارت راه و شهرسازي، شهرداريها و نظام مهندسي كشور بايد با همافزايي در جهت هويت بخشي به سيماي شهري گام بردارند و با تعامل مؤثر شهرهاي كشور را از بيهويتي نجات دهند.
نماينده مردم اردبيل، نمين، نير و سرعين در مجلس شوراي اسلامي، با انتقاد از اينكه درآمد و منافع اقتصادي در شهرسازي بيشتر مورد توجه قرار ميگيرد تا زيباسازي و توجه به معماري ايراني – اسلامي، افزود: از آنجايي كه بيتوجهي به معماري ايراني- اسلامي و تراكمفروشي به عواملي همچون نبود درآمد پايدار شهرداريها برميگردد بنابراين دولت و مجلس بايد هر چه سريعتر نسبت به تعيينتكليف لايحه درآمد پايدار شهرداريها اقدام كنند.
اين نماينده مردم در مجلس دهم، با انتقاد از اينكه معماري ايراني – اسلامي در كشور مغفول مانده است، تصريح ميكند كه متأسفانه وزارت راه و شهرسازي در سياستگذاري، اعمال نظارت و تهيه سازوكارهاي معماري ايراني - اسلامي كوتاهي كرده و بيشتر به سمت انجام كارهاي روزمره گرايش دارد تا توجه و نظارت بر نحوه ساختمانسازي و رعايت الگوهاي معماري ايراني – اسلامي.
سخنگوي كميسيون عمران در مجلس دهم، با يادآوري بيانات مقام معظم رهبري پيرامون الگوي معماري ايراني – اسلامي به خانه ملت ميگويد: در اين رابطه بايد متخصصان و كارشناساني از مجموعههاي وزارت راه و شهرسازي و شوراهاي شهر انتخاب شوند و نظارت دقيقي بر نحوه ساختمانسازي در كشور داشته باشند تا معماري ايراني – اسلامي در كشور نهادينه شده و در كنار اين تمامي دستگاهها بايد با عزم جدي و راسخ در جهت رفع دغدغههاي رهبري تلاش كرده و در جهت حفظ تاريخ معماري كشور تلاش و اهتمام ويژهاي داشته باشند.
