يك: چند سال پيش در بيمارستانها، داروخانهها و كلينيكهاي تبريز كه قدم ميگذاشتي آذربايجانيها - منظورم اهالي كشور آذربايجان - را ميديدي كه در همه اين مراكز خدمات درماني حضور دارند. داروخانهها و كلينيكها گاهي تابلوهايشان را هم دوزبانه كرده بودند تا پيدا كردنشان براي كسي كه از باكو يا ساير شهرهاي آذربايجان براي پيگيري درمان به تبريز آمده بود، سادهتر باشد. خلاصه كاسبيهاي درماني در اين شهر حسابي رونق و جاني گرفته بود، اين رويه البته به نفع آذريهاي آن طرف مرز بود كه به خدمات درماني استاندارد دسترسي داشتند و قيمت خدمات هم برايشان جاذبه داشت و هم به نفع دست اندركاران خدمات درماني در تبريز، اما متأسفانه اين وضعيت چندان دوام نداشت، چون مثل همه عرصههايي كه نياز به برنامهريزي و مديريت فرصتها دارد، اين توريستهاي درماني هم نياز به مديريت و برنامهريزي داشتند، به اين معنا كه حضور توريست درماني در يك شهر مستلزم وجود انواع هتلهاست، ممكن است بودجه كسي ضعيف باشد يا نخواهد و نتواند در يك هتل پنج يا چهار ستاره حضور داشته باشد، قاعدتاً دست او بايد براي انتخاب هتلهاي ارزانتر باز باشد يا مثلاً دسترسي او به غذا و حمل و نقل و رفت و آمد هم جذابيت داشته باشد، از آن سو ممكن است كساني باشند كه يك ديد كلاننگر نداشته باشند و به گردشگر فقط به چشم اسكناسهاي متحرك نگاه كنند، اينها همه دافعههايي است كه ممكن است روي گردشگري سايه بيندازد و آن را از حيز انتفاع بيندازد.
دو: نگاهي به واقعيتهاي روز گردشگري در دنيا بيندازيم. هرچقدر كه پيش ميرويم، گردشگري مويرگيتر و جزئيتر ميشود. اگر تا دو سه دهه گذشته گردشگري خلاصه ميشد در ديدن اماكن تاريخي و مدرن كشورها و جاذبههاي طبيعي آنها، امروز انواع و اقسام گردشگريها باب شده است؛ گردشگري غذا، گردشگري آيينها، گردشگري كسوف و خسوف، گردشگري سلامت و درمان، گردشگري هيجان و ورزشهاي پرخطر و دهها نوع از اين دست. در واقع كشورها در بازار پررقابت گردشگري بيش از گذشته چشم به نوآوريهاي متناسب با ظرفيتهايشان دوختهاند كه مثلاً اگر يك كشوري ظرفيت بالايي در گياهان دارويي دارد، آيا ميتواند از همين ظرفيت براي جلب گردشگر خارجي بهره ببرد و صنعت گردشگري خود را رونق دهد؟
سه: در واقع هر جايي كه نيازي وجود دارد يا آفريده ميشود، گردشگري بر آن نياز انگشت ميگذارد و پيش ميرود. فرض كنيد امروز بخشي از افراد به هر دليل، درست يا غلط از پزشكي روز دلزده و دل چركينند و احساس ميكنند پزشكي روز نگاه جامعي به دردهاي آنها ندارد، آنها با اين ديد به دنبال طب سنتي و درمانهاي گياهي ميروند. وقتي اين حس و نياز در جامعهاي وجود دارد، كشوري كه توانمندياي در اين عرصه دارد، درهاي خود را به سمت گردشگري طبسنتي باز ميكند، همچنان كه امروز ميبينيم در برخي از نقاط دنيا مثل چين، هند و جاهاي ديگر كه در فرهنگ كهن خود اين توانمندي و ظرفيت را سراغ دارند به اين شكل از گردشگري روي آوردهاند.
نكته مهم اينجاست كه ما چه در عرصههاي طبيعي و ابنيههاي تاريخي و چه در اشكال متنوعتر گردشگري مثل گردشگري طب سنتي يا گردشگري غذا و نظاير آن حرفهاي بسياري براي گفتن داريم، اما تا زماني كه اين عناصر از بطن گردشگري ايران استخراج و بهرهبرداري نشود، همه چيز در حد حرفهايي جذاب، اما ناكارآمد خواهد ماند و اين دفتر ورق نخواهد خورد.
