از راههاي شناخت بهتر و دقيقتر روند حوادث انقلاب اسلامي در ايران، توجه ويژه به امر خاطره و خاطرهنويسي است كه از آن ميتوان به منزله ابزار كارآمد و مؤثر در شناخت تحليلي رويدادهاي معاصر بهره برد و ضمن رفع ابهامات موجود در آن نماي روشنتري از اين تاريخ با شكوه عرضه كرد. سابقه خاطرهنگاري در ايران حدوداً به 80 سال پيش برميگردد. آن زماني كه تعداد قابل توجهي از خاطرات در روزنامهها و سفرنامههاي ايرانيان منتشر شد و از آنها به عنوان منبع ارزشمند براي شناخت تحولات سياسي و اجتماعي ايران بهرهبرداري شد.
در خصوص خاطرهنگاري پيرامون انقلاب اسلامي هم در دو دهه اخير تعداد زيادي از افراد دخيل در حوادث سياسي با انگيزههاي مختلف ديدهها و شنيدههاي خود را به رشتهتحرير درآوردهاند يا گفتهها و يادداشتهاي آنان به وسيله ديگران به زيور طبع آراسته شده است. در طرح تدوين تاريخ شفاهي، بهطور عمده از دو روش خاطرهنگاري استفاده ميشود كه يكي خاطرهنگاري بر مبناي يادداشتهاي روزانه و ديگري نگارش خاطرات بر مبناي حافظه است، در تدوين كتابي كه هم اينك درصدد معرفي آنيم، از روش دوم استفاده شده است.
***
رويداد انقلاب اسلامي ايران به رهبري حضرت امام خميني در بهمن ماه سال 1357 نقطه عطفي در تاريخ تحولات سياسي و اجتماعي ايران و بهخصوص دنياي اسلام بود كه نظر بسياري از پژوهشگران اجتماعي را به خود جلب كرد. آنچه براي انديشمندان اجتماعي پايه و اساس قلمداد ميشود، شناخت علل و عوامل دخيل اين پديده و بهويژه درك وجوه تازه اين انقلاب در مقايسه با ساير انقلابهاست كه در دوره موسوم به «عصر مدرن» حادث شده است.
به اذعان اكثر انديشمندان، وجه متمايز و تازه انقلاب ايران برجسته بودن نقش نهاد دين و نيروهاي ديني، بهخصوص رهبري روحانيون در روند شكلگيري انقلاب است و آنچه مطالعه عميق و بيشتري ميطلبد، در حقيقت اين بُعد از انقلاب است. از راههاي شناخت اين ويژگي انقلاب ايران و همچنين فهم نقش نيروهاي مذهبي، خواندن خاطره كساني است كه خود به نحوي در دوران رژيم گذشته در حوادث حضور داشتهاند كه بر اساس امكانات و تواناييهايي كه از خود نشان دادهاند، در پيشبرد نهضت و اهداف آن مؤثر بودهاند. مركز اسناد انقلاب اسلامي ايران، بنا بر رسالت اصلي خود براي شناخت انقلاب اسلامي ايران و نقش انكارناپذير نيروهاي مذهبي و روحانيون اقدام به ضبط، ثبت، تدوين و انتشار خاطرات اين دسته از خاطرهگويان كرده است. اينك نيز به انتشار خاطرات حجتالاسلام والمسلمين رسول منتجبنيا اهتمام ورزيده است و آن را به جامعه علمي و پژوهشگران علاقهمند به مسائل اجتماعي ـ سياسي ايران تقديم ميكند. باشد كه اين اقدامات بتواند بر فهم اين مقوله عظيم و منحصر به فرد و همچنين شناخت جامعه معاصر ايران كمك مؤثري كند.
خاطراتي كه از آن سخن ميرود، از برخي جهات ممتاز و جالب به نظر ميرسند. اين خاطرات از نظر اقامت آقاي منتجبنيا در خمين و تلاش وي براي سازماندهي فعاليتهاي سياسي عليه رژيم در اين شهر و اطراف آن اهميت خاصي دارد. شهر «خمين» كه زادگاه حضرت امام خميني(ره) بوده است، براي رژيم پهلوي بسيار حساس و مهم تلقي ميشد. از ديگر نكات جالب خاطرات آقاي منتجبنيا، ديدار مكرر و پي در پي ايشان با ساير روحانيون، بهويژه روحانيون تبعيدي در نقاط مختلف كشور و ايجاد ارتباط و هماهنگي بين آنها براي گسترش دامنه نهضت و سامان دادن آن بود. پس از پيروزي شكوهمند انقلاب اسلامي، فعاليتهاي وي در مقابله با عناصر ضد انقلاب و گروهكهاي معاند در خمين و پس از انتقال به پايگاه هوايي دزفول در پاكسازي فضاي اين پادگان نظامي از عوامل سلطنتطلب بسيار شايان ذكر است. آقاي منتجبنيا به خاطر اقامت در استان خوزستان و انجام مسئوليت در پايگاهي نظامي روايت بسيار جالبي از چگونگي آغاز جنگ، پيشروي نيروهاي عراقي، نحوه مقاومت نيروهاي انقلاب و اوضاع سياسي ـ اجتماعي خوزستان در آن دوران به دست ميدهد كه در نوع خود كمنظير است.
