آنطور كه نقل شده پس از شهادت امام صادق(ع) شش فرقه به وجود آمد. دسته اول كساني بودند كه به مهدويت امام صادق(ع) قائل شدند و گفتند امام از دنيا نرفته و همان مهدي موعودي است كه پيامبر نويد داده بنابراين بر امام صادق(ع) توقف كردند و امام بعدي را نپذيرفتند.
گروه ديگري كه تشكيل شد بر مهدويت اسماعيل اصرار داشتند. اسماعيل يكي از فرزندان بسيار با فضيلت و عالم امام صادق(ع) بود كه هيچ ادعايي بر امامت نداشت اما پس از اينكه از دنيا رفت عدهاي جمع شدند و گفتند اسماعيل از دنيا نرفته و زنده بوده و بعد از امام صادق(ع) اوست كه امام ماست و مهدي موعود هم اوست. لذا فرقه اسماعيليه را تشكيل دادند در صورتي كه وقتي اسماعيل از دنيا رفت، خود امام صادق (ع) مردم را به تشييع جنازه دعوت كرد و تشييع جنازه مفصلي برگزار شد و امام چندين بار دستور داد كه تابوت اسماعيل را بر زمين بگذارند و حضرت كفن را از صورت اسماعيل كنار ميزد و ميفرمود مردم ببينيد كه اين اسماعيل است و از مردم اعتراف ميگرفت. بارها اين كار را انجام داد كه مردم بدانند كه اسماعيل از دنيا رفته و زنده نيست.
فرقه ديگري كه در زمان امام كاظم(ع) به وجود آمد عدهاي بودند كه به مرگ اسماعيل اعتراف كردند اما پسر او يعني محمد را به عنوان مهدي موعود نام نهادند.
فرقه ديگر گروهي بودند كه عبدالله بن جعفر كه يكي از فرزندان امام صادق (ع) بود و به عبدالله افطح معروف بود، جانشين امام صادق (ع) پنداشتند. لذا آنها فرقه فتحيه را تشكيل دادند و به اين عنوان هم مشهور شدند.
فرقه ديگر معتقد بودند محمد بن جعفر كه از فرزندان ديگر امام صادق (ع) بود و بسيار زيبا رو و با فضيلت و دانشمند بود و به محمد ديباج معروف بود، او را پيشواي خود قرار دادند و فرقه ديگري را علم كردند. گروه آخر كه اكثريت هم بودند، كساني بودند كه به امامت امام موسي بن جعفر قائل شدند و به هيچ فرقه ديگري گرايش پيدا نكردند.
بنابراين خود اين مسئله كه در دوران امام كاظم(ع) شش فرقه در بين شيعيان تشكيل شده بود نشان ميدهد كه آن عصر، بسيار حساس بوده است، ضمن اينكه از آن طرف دشمنان امام از جمله مهدي يا هادي عباسي و خصوصاً هارونالرشيد عليه امام دندان تيز كرده بودند و امام را دشمن درجه يك خود ميدانستند و بارها آن حضرت را به زندان انداختند.
در زمان امام كاظم(ع) و بعد از حضرت امام باقر و صادق(ع) تقابل فكري و فرهنگي همچنان ادامه پيدا كرد. در زمان امام صادق(ع) سؤالات و شبهات مختلف، رتق و فتق و پاسخ گفته شد طبيعتاً اما بعضي از اثرات آن تا زمان امام كاظم و كم و بيش بعدها هم ادامه داشت.
در زمان امام كاظم(ع) يكي از جرياناتي كه برجسته شد بحث توقف بود كه در زمان ايشان بعضي از پيروان متوقف شدند و نوعي رخنه در ميان طرفداران تشيع پيش آمد. به خاطر شرايط خاصي كه براي امام كاظم(ع) پيش آمده بود اعم از زنداني شدن ايشان و استبداد حكومت شرايط سختتري پديد آورد. شهادتها و حبسها و مشكلات مانع روشنگري نور اهلبيت نشد.
ترس هارون از نفوذ موسي بن جعفر
در يكي از سفرهايي كه هارون به مكه داشت جاسوسان حكومت به هارون اطلاع دادند كه مردم به امام كاظم(ع) مراجعه ميكنند و وجوهات خود را به حضرت ميدهند و بنيه اقتصادي آن بزرگوار در حال قوي شدن است. آنها هم از اين مسئله ميترسيدند. وقتي هارون امام كاظم را در كعبه ديد، با لحن توهينآميزي به امام اشاره كرد و گفت تو همان كسي هستي كه مردم مخفيانه با او بيعت ميكنند؟ كنايه از اينكه من از كارهاي تو خبر دارم. امام كاظم(ع) جملهاي حكيمانه بيان كردند كه اي هارون تو پيشواي اجساد مردم هستي و من امام دلهاي آنها هستم. يعني تو با نيرنگ و زر و زور درصدد اين هستي كه دلهاي مردم را براي خود كني در حالي كه دلهاي مردم با تو نيست و ما خاندان پيامبر كساني هستيم كه دلهاي مردم را تسخير كرديم و قلوب آنها با ماست. ماجراهايي كه بين امام كاظم و هارون گذشته است نشان ميدهد كه هارون از جهاتي نسبت به امام ترس و خوف داشت و همين باعث ميشد اقدامات زيادي عليه امام انجام دهد. هم به جهت اينكه شخصيت امام را بشكند و هم اينكه با به زندان انداختن امام، شرايط را تحت كنترل خود قرار دهد.
يكي از دلايلي كه باعث ميشد هارون نسبت به شيعيان امام كاظم واكنش نشان دهد، موقعيت اجتماعي و نفوذ معنوي موسي بن جعفر بود. طبيعي است كه امام با اخلاق و رفتار و علم خود، هر چه مردم بيشتر با امام مأنوس و از فضايل امام بيشتر برخوردار ميشدند و براي آنها اين سؤال ايجاد ميشد كه تا وقتي چنين امامي كه نظير ندارد در بين ماست، چرا بايد كنار باشد و هارون مسند خلافت را عهدهدار باشد. لذا وجود امام از اين جهت براي هارون خطر ايجاد ميكرد.
*منبع: خبرگزاري مهر
