بسياري از والدين از اينكه فرزندانشان حافظه خوبي ندارند و در به ياد سپاري دروس دچار مشكل هستند گلايه دارند. واقعيت اين است كه دنياي حافظه آن چنان دنياي بزرگي است كه هيچگاه نقطه پاياني بر مطالعه درباره حافظه، نميتوان متصورشد. همه ميدانند كه تمامي اعضاي بدن، قلمرو فرماندهي مغز ميباشد و حافظه به جايي تعلق دارد كه ستاد فرماندهي بدن (مغز)است. در تعريفي ازحافظه، ميتوان عنوان كرد دستگاهي است كه بهوسيله آن نگهداري و بازيابي مطالب صورت ميگيرد پس حافظه در دو عمل، يكي به خاطر سپاري نكات حال وديگري به خاطر آوردن نكات گذشته اهميت فراواني دارد. نكات حال مطالبي را شامل ميشود كه هم اينك با آن روبهرو هستيم و آگاهانه يا نا آگاهانه در حافظه نقش ميبندد. نكات گذشته در برگيرنده مطالبي است كه در حافظه نقش بستهاند وممكن است چند ثانيه يا چندين سال از زمان نخستين حضور آن در حافظه، سپري شده باشد. در اين نوشته ضمن پرداختن به ابعاد، انواع و و يژگيهاي حافظه براي آشنايي والدين، نقش تغذيه در تقويت حافظه را مرور ميكنيم.
حافظه كوتاه مدت چيست؟تنها بخش كوچكي از اطلاعات كه وارد به ثبت حسي ميشود به حافظه كوتاه مدت ميرسد و بقيه اطلاعات از اين حافظه حذف ميشود. اطلاعاتي كه در ثبت حسي مورد توجه قرار ميگيرد به الگوهاي تصويري يا صوتي تبديل ميشود. در حافظه كوتاه مدت، اطلاعات به صورت رمز در ميآيند يا به نوعي رمز گرداني ميشوند.
در حافظه كوتاه مدت، اطلاعات عمدتاً به شكل صوتي يا شنيداري(ثبت حسي) رمز گرداني ميشوند، اما اين حافظه از رمزهاي ديگري چون رمزهاي ديداري و معنايي نيز استفاده ميكند. رمز شنيداري وابسته به صدا يا تلفظ محرك است. رمز ديداري مبتني بر نوعي تصوير ذهني از محرك است و رمز معنايي متكي بر معني محرك، مثلاً نوعي تداعي ميان آن محرك با محركهاي ديگر است. براي نمونه وقتي كه ما به شماره تلفني نگاه ميكنيم و تا لحظه گرفتن شماره آن را حفظ مينماييم يكي از كارهاي زير را انجام ميدهيم: يا يك تصوير ذهني از شماره به خاطر ميسپاريم (رمز ديداري). يا صداي ارقام را حفظ ميكنيم (رمز شنيداري). يا نوعي معني به آن شماره ميدهيم، مثلاً آن را با يك شماره آشنا تداعي ميكنيم (رمز معنايي). اطلاعات وارد شده به حافظه كوتاه مدت براي حداكثر 30 ثانيه باقي ميمانند و پس از آن فراموش ميشوند. اگر بخواهيم اطلاعات موجود در اين حافظه را براي مدت زمان بيشتري نگه داريم بايد از استراتژي يا راهبرد تكرار يا مرور ذهني كمك بگيريم. تا زماني كه اطلاعات تكرار يا مرور ميشوند در حافظه كوتاه مدت باقي ميمانند.
تكرار يا مرور براي اطلاعاتي مفيد است كه صرفاً ميخواهيم آن را مورد استفاده قرار دهيم و بعد فراموششان نماييم، مانند شماره تلفني كه نيازي به حفظ كردن آن نداريم. براي مطالبي كه قصد يادگيري آنها را داريم، علاوه بر تكرار يا مرور ذهني، لازم است آنها را با مطالبي كه قبلاً آموخته و در حافظه دراز مدت ذخيره كرده ايم نيز تداعي نماييم. در اين حالت، مرور ذهني به اين سبب انجام ميشود كه بتوانيم ارتباط لازم را بين مطالب جديد وقديم ايجاد نماييم. حافظه كوتاه مدت را ميتوان حافظه هشيار آدمي دانست. زيرا ما از تمام محتواي آن آگاهيم و هر يك از اطلاعات موجود در اين حافظه را ميتوانيم به سادگي به ياد آوريم و بر اساس آن پاسخ بدهيم. هر گونه اطلاعي را كه بخواهيم مورد استفاده قرار دهيم، ابتدا بايد آن را به حافظه كوتاه مدت بفرستيم. پس از آنكه اطلاعات از حافظه حسي و حافظه دراز مدت وارد حافظه كوتاه مدت يا حافظه فعال ما شدند از وجودشان آگاه ميشويم. حافظه كوتاه مدت را حافظه فعال نيز مينامند. زيرا اين حافظه با اطلاعاتي كه در ذهن به طور فعال وجود دارند و در حال فعاليت براي انتقال به حافظه دراز مدت هستند سروكار دارد. كلمه حافظه فعال بر اين نكته تأكيد دارد كه مهمترين جنبه حافظه كوتاه مدت طول مدت آن نيست، بلكه فعال بودن آن است. حافظه كوتاه مدت بيشتر به صورت يك تدبير براي برطرف كردن نيازهاي آني و زود گذر ما عمل ميكند و مهمترين فايدهاش اين است كه به ما اين امكان را ميدهد كه اطلاعات را براي مدت زماني كه نياز داريم در ذهن نگه داريم. به ياد داشتن اين نكته كه اطلاعات براي مدت بسيار كوتاهي در حافظه كوتاه مدت ما باقي ميمانند و اگر تكرار نشوند فراموش ميگردند حائز اهميت است. بنابراين، در هر لحظه اطلاعات زيادي به حافظه كوتاه مدت وارد و اطلاعات زيادي از آن خارج ميشود. فراموش شدن سريع اطلاعات از حافظه كوتاه مدت بسيار مفيد است. بدون اين فراموشي، ذهن با انبوهي از اطلاعات غير ضروري انباشته ميشد.
حافظه دراز مدت براي تمام عمرحافظه تمامي عمرآدمي، حافظه دراز مدت نام دارد. اين حافظه هر آنچه را كه ما در طول زندگي فرا ميگيريم در خود جاي ميدهد. همانطور كه قبلاً ذكر شد، اطلاعات رسيده به مخزن حسي اگر مورد توجه قرار گيرند به حافظه كوتاه مدت انتقال مييابند و اطلاعات رسيده به حافظه كوتاه مدت نيز اگر تكرار و مرور شوند و با اطلاعات قبلاً آموخته شده ما مرتبط گردند به حافظه دراز مدت انتقال مييابند.
اقسام حافظه دراز مدت عبارتند از:
1- حافظه بياني: منظور از حافظه بياني، آن نوع حافظه است كه دانش بياني را در خود ذخيره و انباشته ميكند. منظور از دانش بياني دانشي است كه ميتوانيم آن را به صورت شفاهي يا كتبي بيان كنيم. نام ديگرحافظه بياني ياگزاره اي، حافظه آشكار است. زيرا محتواي آن واضح و مشخص است. حافظه بياني يا آشكار نيز از دو قسم تشكيل يافته است: معنايي و رويدادي. در حافظه معنايي چنان كه از نامش بر ميآيد، معاني ذخيره ميشوند. وقتي كه ما جملهاي را در يك كتاب ميخوانيم، معني آن را حفظ ميكنيم نه واژهها يا ساختار دستوري آن را. در حافظه رويدادي، رويدادها ذخيره ميشوند. اين حافظه وابسته به مكانها و زمانهاي خاص است. حافظه معنايي و حافظه رويدادي از اين لحاظ كه هر دو قابل بیان هستند و جنبه آشكار دارند به هم شبيهاند.
2- حافظه غير بياني يا حافظه روندي: بر خلاف حافظه بياني كه وابسته به ياد آوري فعال يادگيريهاي قبلي است، حافظه غير بياني وابسته به ياد آوري فعال يادگيريهاي قبلي نيست و آگاهي فرد از محتواي آن ضرورت ندارد. نام ديگر آن حافظه روندي(روشي)است. همچنين به آن حافظه غير آشكار (ضمني) نيز گفته شده است. حافظه غير بياني نيز بر دو قسم است: حافظه كسب مهارت و حافظه واكنشهاي هيجاني. آنچه به حافظه كسب مهارت تعلق ميگيرد ناشي از كسب و بدست آوردن مهارتهاي مختلف است. منظور از حافظه واكنشهاي هيجاني پاسخ دادن به محرك هاي محيطي است كه اين نيز جنبه غير ارادي دارد.
نقش تغذيه در حافظه و يادگيري دستگاه اعصاب انسان به ويژه سيستم حافظه و يادگيري يكي از شگفت انگيزترين و پيچيدهترين دستگاهها با توانمنديهاي بسيار زياد ميباشد كه خداي متعال به انسان عطا فرموده است. براي اينكه بتوان از اين نعمت الهي استفاده كافي نمود، اولاً بايد از قدرت و توانايي اين سيستم پيچيده آگاهي داشت و ثانيا از آن مراقبت نمود.
يكي از راههاي مراقبت از آن تأمين مواد غذايي مفيد، سالم و مغذي است. استفاده از يك برنامه غذايي درست و سالم با انرژي و پروتئين كافي و غني از مواد مغذي باعث افزايش قدرت يادگيري و بهبود عملكرد حافظه فرزندان خواهد شد. در واقع بچهها بايد درست و خوب بخورند تا بتوانند خوب ياد بگيرند. از طرفي پيروي از برخي عادات غذايي نامناسب ميتواند اثر منفي روي سلامت بدن و عملكرد مغز انسان بر جاي بگذارد.
صبحانه: متخصصان تغذيه عقيده دارند مصرف صبحانه حاوي مواد غذايي شيرين باعث افزايش ميزان يادگيري مطالب ميشود، اين مواد حاوي مقدار زيادي كربوهيدرات هستند كه باعث افزايش سطح گلوكز خون طي 2 ساعت پس از مصرف صبحانه ميشوند و اين موضوع نقش زيادي در يادگيري مطالب دارد. تجربه نشان داده است ميزان يادگيري افرادي كه در وعده غذايي صبحانه از مواد كربوهيدراتي شيرين استفاده ميكنند نسبت به افرادي كه از مواد غذايي غير شيرين مصرف ميكنند، تا دو برابر افزايش مييابد. در كنار مواد كربوهيدراتي مصرف مواد پروتئيني (مانند پنير و تخم مرغ) و فيبر (مانند عدسي و استفاده از نانهاي سبوس دار مثل نان سنگك) به اين خاصيت اعجازآور صبحانه ميافزايد.
كربوهيدراتها:كربوهيدراتها نيز ميتوانند در كنترل كردن قند خون و جلوگيري از افت آن نقش بسزايي داشته باشند. از آنجا كه سلولهاي مغز آدمي براي تغذيه خودفقط از قند خون (گلوكز) استفاده ميكنند، نوسانات قند خون بخصوص افت قنددرزماني كه ما مطالعه ميكنيم ميتواند تأثير مستقيمي بر قدرت يادگيري و حتي هوشياريمان داشته باشد. به همين دليل گفته ميشود كه مصرف كردن ميان وعدههاي كربوهيدراتي مانند بيسكوئیتها، كيكهاي ساده و انواع ميو ههاي شيرين ميتواند مانع ازكاهش سطح هوشياري شود.
پروتئینها: غذاهاي پروتئيني دركنار غذاهاي نشاستهاي باعث بالا رفتن سطح عملكرد مغزما ميشوند. در كنار كربوهيدراتها، مانند نانها و غلات سبوس دار ميتوان از غذاهاي دريايي كم چرب مانند ماهي، شير، ماست كم چرب و گوشت گوساله بدون چربي استفاده كرد.
مواد معدني: مواد معدني (روي، آهن، يد و. . .) و عملكرد صحيح آنها براي استفاده بهينه از مغز لازم است بطوريكه با كوچكترين اختلال در آن، شخص دچار گيجي و ياوه گويي ميشودوهمچنين باعث كاهش قدرت يادگيري در ما و ايجاد اختلال در سيستم عصبي ميشود. يكي ديگر از مواد معدني كه تأثير زيادي بر توان فكري دارد عنصر روي است. كمبود روي باعث تغييرات قابل ملاحظهاي در حافظه و عمليات تمركز فكري ميگردد و با جايگزين كردن اين ماده، اعمال مغزي افراد روبه بهبود ميرود. از غنيترين منابع غذايي روي ميتوان به ماهي، حبوبات، غلات و گوشت بوقلمون اشاره كرد.
*روانشناس باليني
