يكي از دعاهاي كوتاه و در عين حال پرمغز ماه مبارك رمضان كه بعد از هر نماز خواندنش مستحب است، دعايي است كه از 14 فراز تشكيل شده است و هر قدر كه بيشتر روي آن تأمل ميكنيم نكات ظريف بيشتري از آن به دست ميآوريم. اين دعا سرشار از نكاتي است كه تأمل در آن و توجه عمل به آن، آموزههايي سازنده براي اصلاح و ارتقاي سبك زندگي ماست.
در اولين فراز اين دعا عرض ميكنيم: اللَّهُمَّ أَدْخِلْ عَلَى أَهْلِ الْقُبُورِ السُّرُورَ؛ اى خدا تو بر اهل قبور نشاط و سرور عطا كن كه ميتواند مفيد اين درسها و پيامها باشد: در دعا، ديگران را بر خود و آخرت را بر دنيا و جمع را بر فرد مقدم كنيم. يكي از بركات مقدم كردن ديگران در دعا اين است كه درجه استجابت دعا را بالا ميبرد. تقدم آخرت (يعني حيات پس از مرگ كه شامل برزخ هم ميشود) بر دنيا هم روشن است زيرا دنيا هر قدر هم كه طولاني باشد به هر حال تمام ميشود و آخرت ميماند و ابديت آن پس هر عاقلي وقتي به محدوديت دنيا و نامحدود بودن آخرت توجه داشته باشد قطعاً آخرت را بر دنيا مقدم ميكند.
و اما سومين نكته اينكه در دعاها جمع را در اولويت قرار دهيم؛ نه اينكه هيچگاه براي خود يا فرد خاصي دعا نكنيم بلكه مقصود اين است كه از دعا براي همگان غفلت نكنيم؛ چراكه رحمت الهي بيمنتهاست.
در فراز دوم از اين دعا عرض ميكنيم: اللَّهُمَّ أَغْنِ كُلَّ فَقِيرٍ؛ خدايا هر فقير را بىنياز گردان. در اين فراز هم دو نكته قابل استخراج است؛ اول اينكه فقر يعني محدوديت و نداري و همه عالم در برابر خداي غني و نامحدود فقير و بلكه عين فقرند به تعبير ديگر تنها ذات خداوند واجب تعالي غني مطلق است و به پيشاني همه ما سوي الله و همه ممكنات مهر فقر و نداري خورده است.
نكته دوم اينكه فقر خود اقسامي دارد كه از جمله ميتوانيم به فقر فردي و اجتماعي، فقر فرهنگي و اقتصادي، فقر مادي و معنوي، فقر دنيوي، اخروي، فقر جسمي و روحي و... اشاره كنيم.
همه ما انسانها در همه اين امور فقيريم. حال ما بايد در مقابل خداي بينياز مطلق بخواهيم كه همواره فقر ما را با غناي خود جبران كند و يك لحظه ما را مغرور به دارايي خود نكند.
فراز سوم اين دعا اين است: اللَّهُمَّ أَشْبِعْ كُلَّ جَائِعٍ - خدايا هر گرسنه را سير گردان. با اين دعا از خدا ميخواهيم كه هر گرسنهاي را در هر شرايطي سير كند؛ چه آن گرسنه شيعه باشد يا غير شيعه، مسلمان باشد يا غير مسلمان، زن باشد يا مرد، كوچك باشد يا بزرگ. نكته قابل ذكر اينكه دعا بدون تلاش براي تحقق آن از ناحيه انسان معنا ندارد.
خواسته بعدي ما اين است: اللَّهُمَّ اكْسُ كُلَّ عُرْيَانٍ؛ خدايا هر برهنه را لباس پوشان. هستند كساني كه لباس ندارند يا لباس مناسب ندارند چه خوب است كه ما آنها را در حد توان خود شناسايي و بدون منت و با كمال افتخار لباس آنها را تهيه كنيم.
در فراز بعد عرض ميكنيم: اللَّهُمَّ اقْضِ دَيْنَ كُلِّ مَدِينٍ؛خدايا دين هر مديونى را ادا فرما. در اين جهت هم غير از دعا كارهاي بسياري از ما برميآيد. گاهي ميشود كه ما پولي را به كسي قرض دادهايم اما سر موعد نتوانسته ادا كند توصيه اسلام اين است كه ما به او مهلت دهيم و از اين قبيل كارها كه در راستاي دعاي اداي قرض مقروضين است.
در ادامه به خدا عرض ميكنيم: اللَّهُمَّ فَرِّجْ عَنْ كُلِّ مَكْرُوبٍ؛ خدايا هر غمگينى را دلشاد ساز. البته تلاش در جهت استجابت دعاهاي قبل هم نوعي تلاش براي دلشاد كردن غمگين است؛ اما چون دل شاد كردن ديگران مخصوصاً مؤمنين خيلي مهم است به طور جداگانه از خدا ميخواهيم كه توفيقش را به ما بدهد.
در فراز بعد به خدا عرض ميكنيم: اللَّهُمَّ رُدَّ كُلَّ غَرِيبٍ؛ خدايا هر غريبى را به وطن باز رسان. انسان تا خود گرفتار غربت نشود سختي آن را متوجه نميشود. معمولاً بسياري از انبيا و ائمه خدا و اوليا غم غربت را چشيدهاند.
دعاي ديگر اين است: اللَّهُمَّ فُكَّ كُلَّ أَسِيرٍ؛ خدايا هر اسيرى را آزاد گردان. درست است كه با سقوط حزب بعث عراق و مرگ صدام ديگر ما در كشور عراق اسيري نداريم اما متأسفانه در بسياري از زندانهاي امريكا و اسرائيل مظلوماني هستند كه ظالمانه در بند اسارتند و ما بايد هم براي آزادي آنها دعا كنيم و هم اگر كاري از دستمان برميآيد دريغ نكنيم.
در فراز بعد عرض ميكنيم: اللَّهُمَّ أَصْلِحْ كُلَّ فَاسِدٍ مِنْ أُمُورِ الْمُسْلِمِينَ؛ خدايا مفاسد امور مسلمانان را اصلاح فرما. در تمام فرازهاي قبل قيدي از ايمان و اسلام نبود اما در اين فراز براي خصوص مسلمانان دعا ميكنيم و از خدا ميخواهيم همه مفاسد را از جامعه اسلامي دور كند. در راستاي اين دعا همه مسلمانان وظيفه دارند هر كس در هر صنف و پست و مسئوليتي كه است وظيفه خود را خوب انجام دهد و به اصطلاح وجدان كاري داشته باشد.
در ادامه ميگوييم: اللَّهُمَّ اشْفِ كُلَّ مَرِيضٍ؛ خدايا هر مريض را شفا عنايت كن. در اين راستا علاوه بر دعا بايد از ملاقات بيمار غفلت نكنيم كه هم موجب تقويت روحيه او ميگردد و هم اين خاصيت را دارد كه ما قدر سلامتي را بدانيم و شاكر خداي متعال باشيم و هم توجه داشته باشيم كه هنگام ملاقات از بيمار از او درخواست كنيم كه ما را دعا كند چراكه دعاي بيمار در حق ملاقاتكنندگان مستجاب است. در فراز ديگر ميگوييم: اللَّهُمَّ سُدَّ فَقْرَنَا بِغِنَاكَ؛ خدايا به غناى خود جلو فقر ما را ببند. تمام فرازهاي گذشته در حق ديگران بود اما از اينجا به بعد در حق خود به صورت جمع دعا ميكنيم كه نكته آن را در ابتدا توضيح داديم. در يكي از فرازهاي قبلي از خدا خواستيم كه هر فقيري را غني كن اما در اينجا ميگوييم فقر ما را با غناي خود بپوشان و اين تكرار خالي از لطف نيست.
خواسته بعدي اين است: اللَّهُمَّ غَيِّرْ سُوءَ حَالِنَا بِحُسْنِ حَالِكَ؛ خدايا بديهاى حال ما را به خوبى صفات خودت تغيير ده. آري انسان اگر خودش باشد و خودش، تاريك است و بد حال. مثل آب راكدي كه وقتي ارتباطش با دريا قطع ميشود به زودي متعفن ميشود اما اگر به ياد خدا باشد در اثر ارتباط با خدا حال خوشي به او دست ميدهد مانند بركهاي كه به دريا وصل ميشود و طراوت پيدا ميكند.
در فراز ديگر عرض ميكنيم: اللَّهُمَّ اقْضِ عَنَّا الدَّيْنَ؛ خدايا دين ما را ادا فرما. اين دعا را در فرازهاي قبل در حق ديگران كرديم اما به جهت اهميتش به صورت ويژه در حق خود ميكنيم و از خدا ميخواهيم دين ما را ادا كند.
آخرين خواسته ما در اين دعا اين است: وَ أَغْنِنَا مِنَ الْفَقْرِ؛ و فقر ما را بدل به غنا و بىنيازى گردان. فقر از هرنوعش به قدري سخت است كه در اين دعا براي چندمين بار از خدا ميخواهيم كه آن را از ما دور كند.
و در فراز پاياني ميگوييم: إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ كه تو اى خدا بر هر چيز توانايى. آري اگر به اين نكته توجه داشته باشيم ديگر در استجابت دعاهاي خود شكي نخواهيد كرد. خدا بر هر چيز ممكني قادر است و تنها ما هستيم كه بايد قابليت دريافت فيضش را فراهم كنيم.
*مدرس حوزه و دانشگاه
