من معتقدم كه اكثر همكاران من در ماه رمضان دغدغهها و مشغلههاي كاري بيشتري نسبت به ساير ماههاي سال دارند و مهمترين دليل آن اين است كه برخي مراجعان بيمار نيستند و تنها دنبال فرصتي هستند كه پزشك برايشان توصيه كند« امسال روزه نگيري بهتر است» خب وقتي پزشكي با اجبار شما يا هر دليلي خلاف واقعيت چنين نسخهاي ميپيچيد كه يك كلاه شرعي بزرگ است! مثلاً من خودم متوجه ميشوم كه در آستانه ماه مبارك رمضان مراجعهكنندگان به دفترم چندين برابر ساير ماههاي سال است چون ميخواهند بدانند با توجه به مشكلات جسمي كه دارند آيا ميتوانند روزه بگيرند. اينكه با شروع ماه مبارك رمضان سؤال مهمي در ذهن همه ما ايجاد شود كه «من ميتونم روزه بگيرم يا بايد ترجيحاً منع بشم؟» طبيعي است، اما نكته مهمتر اين است كه بهترين پاسخگو به چنين سؤال مهمي پزشكي است كه بر اساس معاينات و تجربيات عيني خودش تشخيص بدهد كه بيمار نبايد روزه بگيرد چون سلامتياش به خطر ميافتد.
چند سال اخير ماه رمضان همزمان با ماههاي گرم سال در كشور ما شروع ميشود؛ گرماي هوا از يك طرف و تشنگي و گرسنگي مفرط از طرف ديگر باعث شده تحمل كردن ساعتهاي روزهداري كمي سختتر از ساير سالها باشد. طبيعي است كه در چنين شرايط آب و هوايي يك نگراني در همه ايجاد شود كه مبادا روزه گرفتن باعث شود كه سلامتي آنها دچار مشكل شود. به دليل وجود همين ذهنيت لازم است نكاتي را در مورد روزه گرفتن و تغييرات مكانيسم بدن در ماه رمضان يادآوري كنم.
برخلاف تصور بعضي از مردم روزه گرفتن نه تنها براي بدن ضرري ندارد بلكه در بعضي موارد ديده شده كه كمخوري يا قطع موادغذايي مثل روزه تأثير بسيار مطلوبي در روند بهبودي بيماريها داشته است. فلسفه روزه گرفتن در ماه رمضان هم دقيقاً براي ايجاد آمادگي در بدن و به نوعي تمرين دادن بدن براي اجتناب از غذا و نوشيدن مايعات در يك بازه زماني ثابت است. اگرچه به تصور شما امسال روزهاي ماه رمضان طولانيتر از سالهاي قبل است اما فراموش نكنيد كه ما هميشه يك زمان خاص مثل از سحر تا افطار را براي روزهماندن انتخاب ميكنيم پس اين زمان ثابت است. در واقع بدن تمام فعل و انفعالاتش را هر سال در يك ماه خاص و در يك بازه زماني ثابت متوقف ميكند.
بيانصافي است كه كل روزها و ساعتهاي روزهداري را در تشنگي و گرسنگي خلاصه كنيم در حالي كه طبق اسناد، آيات و روايات رمضان ماه پرورش روح و جسم توأم با هم است. نكات تربيتي، روحي و جسمي روزه از جمله مسائلي است كه بيش از گرسنگي و تشنگي اين ماه مهم است پس بايد بحث مفصلي درباره آن صورت بگيرد. بر اساس تحقيقاتي كه من داشتم متوجه شدم كساني كه علاوه بر روزه گرفتن غذايي، چشم، زبان و بدنشان را هم به روزه گرفتن عادت ميدهند درصد خطاي كمتري در رفتارشان ديده ميشود. كنترل چنين اعضاي دردسرآفريني آن هم در 30 روز متوالي عادتهاي پسنديدهاي را در وجود هر روزهدار ماندگار ميكند كه اگر بعد از ماه مبارك رمضان خودش نخواهد تا مدتها ميتواند از آسيبهاي روحي و جسمي و انرژي منفي حاصل از گناه دور بماند. فراموش نكنيد در كتب سنتي ما آمده است كه اگر ما رفتارهايي را بيش از 30 روز و تقريباً 40 روز انجام دهيم ناخودآگاه جزو رفتارهاي اصلاح شده ما قرار ميگيرد.
وقتي ما در اين ماه ياد ميگيريم در كنار سختيهاي جسمي نگاه، زبان و بدنمان را به طور كلي 30 روز متوالي از خطا و گناه حفظ كنيم قطعا ميتوانيم بعد از ماه مبارك هم بسياري از همين عادتهاي بد را از خودمان دور نگه داريم پس لازم است با نيم نگاهي به آثار تربيتي كه در اين ماه وجود دارد شرايط سخت آن را بپذيريم. اما مهمترين ويژگي ماه مبارك سختيهاي غذايي است كه متحمل ميشويم پس نبايد از بحث تغذيهاي دور شويم. مهمترين نكتهاي كه در اين خصوص بايد يادآوري كنم اين است كه هر كاري بايد به شكل صحيح انجام شود تا تأثير مطلوب خودش را داشته باشد. فراموش نكنيد همانطور كه روزه گرفتن باعث سلامت جسم ميشود روزه گرفتن غلط هم ميتواند به بدن آسيب برساند. به خودتان بقبولانيد كه بعد از يك روز گرسنگي و تشنگي لازم نيست كه همه مواد لازم بدن اعم از آب و غذا را زمان افطار و سحر وارد معدهتان كنيد. يادتان باشد بدن شما مكانيسمهاي تنظيمكنندهاي دارد كه طي روزه فعال ميشود و در صورت نياز به موادغذايي اين مكانيسمها باعث ميشود بخش مهمي از چربي مازاد و ذخيره شده در بدنتان صرف سوختوساز و تأمين انرژي شود، در نتيجه چربي بدنتان از بين برود. اگر متوجه ضعف معده و گرسنگيتان شديد به اين فكر كنيد كه در مرحله بعد مكانيسم بدن شما بهجاي اجازه گرفتن از معده براي هضم غذا به سراغ چربيهاي پهلو و شكم ميرود و در نتيجه شما كم كردن سايز را در روزهاي روزهداري هديه ميگيريد.
يكي ديگر از نكاتي كه با رسيدن ماه رمضان سؤال ذهني در جمعي از مردم ايجاد ميكند اين است كه مبادا براي كساني كه تا پيش از ماه مبارك رژيم و دستور غذايي خاصي داشتهاند حالا محدود شدن به زمان افطار و سحر مشكلساز باشد؟ اگر شما هم از جمله كساني هستيد كه رژيم غذايي خاصي را تا پيش از ماه رمضان اجرا ميكرديد نبايد نگران اين موضوع باشيد چون ميتوانيد با چند جابهجايي جزئي و رعايت چند مسئله مهم اصول رژيمتان را حفظ كنيد و به همان نتيجهاي كه ميخواستيد از رژيم توأم با روزهداري برسيد. چطور؟ مشخص است شما در روزهاي عادي فاصله زماني بين دو وعده غذايي شام امروز و صبحانه فردايتان بيش از ۱۰ ساعت است كه حدود هفت ساعت از اين زمان در خواب سپري ميشود و اين پروسه در ماه رمضان در زمان كمتر و به ميانههاي روز منتقل ميشود، به همين راحتي.
تنها اتفاقي كه در اين ماه ميافتد اين است كه وعدههاي غذايي شما از صبحانه، ناهار و شام به وعدههاي سحر، افطار و شام تغيير ميكند و شما دقيقاً زمان فاصله غذايي قبل را در طول روز رعايت ميكنيد. فقط فراموش نكنيد كساني كه رژيم غذايي دارند نبايد در وعده سحري، افطار و شام معدهشان خالي بماند چون خالي ماندن معده در 24 ساعت يا زماني بيشتر از 10 ساعت عنوان شده مشكلساز خواهد بود. يكي از دلايل مهمي كه باعث تأكيد بر اين مسئله است اينكه مدت طولاني گرسنه بودن باعث ميشود كه تمام مكانيسم بدن در اين زمان مثل ورود مواد غذايي، ترشح اسيد و آنزيمهاي گوارشي، كمبود ميزان آب در دسترس بدن و كم بودن ميزان انرژي بدن به علت مصرف كم موادغذايي دچار اختلالهاي شديد شود. به دنبال اين اتفاقها عدم تمركز فكري، زخم معده، سوزش سردل، بيخوابي و عصبانيت بروز ميكند پس به همين دليل توصيه ميشود افرادي كه از رژيم غذايي استفاده ميكنند، وعده ناهار رژيم خود را به جاي سحري مصرف كنند. در ضمن به هيچ وجه سحري را حذف نكنيد. نكته مهم در مورد مواد غذايي ماه مبارك اين است كه بهترين و مفيدترين موادغذايي خوراكيهايي با ساختار ساده، جذب سريع و ماندگاري بالاست. اگر بخواهيد در ميان غذاهاي مختلف به نمونههايي از اين نوع موادغذايي برسيد بهتر است سراغ غذاهاي فيبردار مثل سبزيجات و ميوه با حجم زياد و كمكالري برويد. دقيقاً به همين دليل است كه براي مصرف اين گروه از هرم مواد غذايي هيچ محدوديتي وجود ندارد. يادتان باشد كه مواد پرفيبر آب زيادي را در بين فيبرهاي خود نگهميدارند و اين آب به شكل آهسته و در طول روز به بدن تزريق ميشود كه باعث تأخير در تشنگي و احساس عطش ميشود.
يكي از رايجترين مشكلات در روزه گرفتنهاي ماههاي گرم افت شديد و ناگهاني قند بدن است. استفاده از نوشيدنيهاي قندي مثل آب قند، شربت و حتي نوشابه در ماه رمضان بدترين نسخه تجويزي است چون همانطور كه به سرعت قند بدن را بالا ميبرند به همان نسبت هم ديابتساز هستند. علاوه بر اين نوشيدن قندهاي غيرطبيعي باعث تشنگي مفرط در روزهدار ميشود پس براي جبران قندهاي كم شده بدنتان در ماه رمضان سراغ ميوهها برويد چون همراه قند آب و فيبر را هم به بدنتان تزريق ميكنيد. در طول روز اين قند به آهستگي به بدن تزريق شده و باعث ميشود سطح قند خون ثابتي را در طول روز داشته باشيد.
* متخصص تغذيه
