طاق طبیعی اسپهبد خورشید با دهانه ای به
طول 85 متر با بقایای قلعهای کهن در ارتفاعات خطیرکوه در حاشیه شرقی جاده سوادکوه
قرار گرفته است. در دو سوی دهانه داخلی
این اثر طبیعی سازههایی مطبّق از کف تا زیر طاق با کاربری فضاهای مسکونی و تدافعی
شامل پلکان، حوض، انبار و آب انبار، از جنس لاشه سنگ و ملات آهک و گچ بنا شده که
بر ارزش و اهميت اين اثر تاريخي ميافزايد. در سال 1335 ورودی این طاق و غار توسط
عدهای از غارشناسان کشف شد که با سنگ و ساروج چیده شده و تا مدخل آن ادامه دارد،
حکایت گر سابقه ساخت این بنا در دوره ساسانیان است.
این اثر به دلیل سوابق تاریخی بینظیر در
سال 1381 در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.
تخريب تاريخ با مجوز قانوني
همانطور که گفتيم، فعاليت معادن در دامنه
و تاج قلعه آسيبهاي بسياري به اين اثر تاريخي وارد کرده است. با اينکه فعاليت
معدني که در بالاي غار دست به کند و کاو ميزد، متوقف شده ، اما پيکر اين اثر
تاريخي با همان مدت اندک هم به دليل استفاده معدنچيان از مواد منفجره، زخمي شده
است. علاوه بر آن هنوز معادن بسياري با استفاده از ماشينآلات بزرگ در پايين غار
به فعاليت ميپردازند وديوارههاي اين اثر تاريخي مصون از چنگالهاي تمعکارانه
آنها نمانده است. فعالیت معادن، کارخانههای برداشت شن و ماسه در حریم و اطراف این
قلعه دژ تاریخی باعث شده تا خطر ریزش و تخریب بدنه آهکی این اثر تاریخی را تهدید
کند و این مساله سلامت و حیات این غار تاریخی را در معرض نابودی قرار میدهد. حریمی
که برای این غار دژ در نظر گرفته شده در حدود 500 هکتار است که متاسفانه اکنون از
سوی معدن کاران با در دست داشتن مجوز قانوني مورد تعرض قرار گرفته است.
سامان توفیق سرپرست پروژه ملی غار اسپهبد
دژ سوادکوه مازندران با اشاره به اينکه ساخت این غار دژ به چند دوره برمی گردد، ميگويد:
این منطقه راهبردی و از نقاط کانونی در تاریخ ایران بویژه در سدههایی است که با
اعراب درگیری داشتیم. تجمع شاهان، فراریان و اسپهبدان در اینجا نشان میدهد که از
اینجا به عنوان محلي براي مقابله با نیروی عظیمی که حمله کرده و پایتختهای مهم
جهان را گرفته بودند، استفاده میکردند.
بزرگترين غار دژ جهان تيرباران ميشود
علاوه بر فعاليتهاي مخرب معدنکاران،
ميدان تيري در دامنه کوه نيز قرار گرفته است که تيراندازان از آن به عنوان محلي
براي تمرين استفاده ميکنند و پيکر نحيف اين اثر را بارها تيرباران ميکنند. با
اينکه اين عمل بارها مورد انتقاد قرار گرفته است، اما همچنان فعاليتهاي مخرب در
اين منطقه مشاهده ميشود. تمرين براي تيراندازي دامنه اين غار به حدي نگران کننده
است که از سوي برخي از کارشناسان پوکههايي از «آر.پي.چي» اسحله جنگي که براي
تخريب تانک و ابزارهاي بزرگ جنگي به کار ميرود، هم ديده شده است.
سرپرست پروژه ملی غار اسپهبد دژ سوادکوه مازندران
با اشاره به بيتوجهي مسئولان استاني نسبت به اين اثر ارزشمند، ميافزايد: با وجود
گفت و گوهای به عمل آمده با معاون استاندار و قولهایی که داده شد، قرار بود میدان
تیری که در این منطقه وجود دارد و هر از چند گاهی تیرهایی هم از آنجا به سمت اثر
تاریخی مزبور شلیک میشود تعطیل شود، اما هنوز اين موضوع عملی نشده است. متاسفانه
سالها پیش گلوله «آر.پی.جی» در حوالی غار دژ پیدا شد.
حفظ ميراث فرهنگي بايد اولويت باشد
عبدالجواد توحیدی فرماندار سواد کوه
مازندران با اشاره به اينکه میراث فرهنگی که ریشه در تاریخ کهن ما دارد، یکی دو
روزه جمع نشدهاند که بخواهیم آن را از دست دهیم و حفاظت از آنها نیازمند تشکیلات
منسجم است، ميگويد:اسپهبد دژ به عنوان یکی از اصلی ترین مجموعه های با ارزش در
مازنداران است که متاسفانه به دلیل بی سلیقگی و عدم مدیریت و نبود قوانین درست
اقداماتی در حوالی آن شده که نباید میشد.
متاسفانه اکنون نمیتوانیم به يکباره
فعاليت معدنکاران را متوقف کنيم و بايد از طریق قانون وارد عمل شويم.
عبدالجواد توحیدی با اشاره به اينکه شن و
ماسه خطیر کوه از مواد با کیفیت است، ميافزايد: از شن و ماسه معادنی که در منطقه
فعالیت میکنند برای کارهای عمرانی و ساختمانی و نیز راهسازی استفاده میشود. فعالیت
های معدنی در منطقه با مجوز از سوی سازمان صنعت، معدن و تجارت صورت میگیرد و
جلوگیری از آن تبعات قانونی دارد؛ طرف مقابل(صاحبان معادن) مدعی است که حریم
قانونی را رعایت کرده است و میراث فرهنگی به عنوان متولی اصلی، واحد حقوقی و یگان
حفاظت آن باید در گذشته از این مساله دفاع میکرد.
با توجه به اينکه هر روز فعاليت چنين
معادن و ميدانهاي تيراندازي در دامنه اين اثر تاريخي بر شدت تخريت اين غار ميافزايد،
اقدامات ضربتي و تصميم مسئولان شايد بتواند تنها اميدي باشد که بتوانيم بزرگترين
غار دژ جهان را در فهرست آثار يونسکو ثبت کنيم.
