زانوي غم بغل نگيريد كه اي بابا چه شد و چطور شد! از اين دست اتفاقها ممكن است براي هركدام از ما بيفتد. مهم اين است كه در هر موقعيت چطور از بدترين شرايط با رفتار و گفتارمان بهترين نتيجه را بگيريم. اگر يكبار عصباني شديم، عنان زبانمان را از دست داديم يا كنترل بدنمان را از دست داديم اين نكته دستمان آمده باشد كه ما در زمره همه انسانهاي شريفي هستيم كه وقتي مضطرب ميشويم كنترلي روي خودمان نداريم. چرا؟ مشخص است تغييرات بدنمان آنقدر شديد است كه ما مهارت كنترل كردنش را نداريم. چاره چيست؟ بايد بيخيال كنترل شويم و بگذاريم استرس هرطور دوست دارد به رفتارمان جهت بدهد؟ نه! به هرحال هركدام از ما در وجودمان خصلتهاي خوب و بد بسياري داريم. همانطور كه در زندگي بايد براي تقويت نقاط قوت تلاش كنيم در عين حال موظفيم از بديهايمان با هر روش علمي و اثبات شده كم كنيم.
نكته اينجاست كه ما بايد ياد بگيريم چطور در شرايط استرس رفتار و گفتارمان را كنترل كنيم. اين آموزش خودش يك نوع مهارت است با عنوان «مهارتهاي كنترل استرس».
آسيبهاي استرس را بشناسيمحتي اگر صبح تا شب، از اول زندگي تا آخرش بنشينيم و به خودمان القا كنيم كه ما مضطرب نميشويم و اجازه نميدهيم رفتارمان با استرس تغيير كند باز هم اين اقتضاي زندگي انسان است كه مضطرب شود. ميزان فشارهاي رواني را در زندگي نميتوان به صفر رساند اما راههايي براي مقابله با آنها وجود دارد. بايد به گونهاي عمل كرد كه منابع فشارهاي رواني كاهش يابد. به علاوه ايجاد تغيير در محيط فيزيكي با شيوه زندگي، برخي منابع فشارزا را از بين ميبرد. اولين گام در اين زمينه شناخت آسيبهاي استرس است.
استرس، منبع انتشار انواع بيمارياسترس طولانيمدت ميتواند باعث ايجاد فرسودگي رواني، بيماريهاي قلبي – عروقي، سكته، افسردگي، فشار خون بالا و سيستم ايمني ضعيف شود.
نكته مهم اينجاست به اين دليل كه استرس، رفع خستگي پس از فعاليت بدني را به تعويق مياندازد و مشكلات زيادي را براي استراحت و خواب ايجاد ميكند در روند مطلوب كاري هم تأثير بسياري خواهد داشت. ميزان بالاي هورمونهاي استرس در گردش خون باعث ميشود كه زمان رفع خستگي بدن طولاني شود. از جهت ديگر افزايش هورمون كورتيزول باعث تخريب ماهيچهها و ذخيره چربي ميشود و استرس ميزان اين هورمون را بالا نگه ميدارد و در نتيجه، سبب تأخير در رفع خستگي بدني ميشود. استرس باعث بيماريهاي جدي و خطرناك بسياري ميشود و فرد را در موقعيتهاي پرخطر همچون ناراحتيهاي قلبي، سرطان، بيماريهاي تنفسي، تصادف، بيماريهاي كبد و حتي خودكشي قرار ميدهد. به همين دليل، بسيار مهم است بدانيد استرس مداوم تا چه اندازه ميتواند سلامت جسم و روح شما را به خطر بيندازد. بخشهايي از جسم كه تحت تأثير منفي استرس قرار دارند شامل مغز، احساسات، دندان و لثه، قلب، ريه، معده، مو، پوست، عضلات و سيستم ايمني بدن است.
تمركزمان از بين ميرودآشفتگي حافظه هم بخش ديگري از آسيبهاي استرس است. دستپاچگي و عدم توانايي كنترل ذهن در كنترل رفتار يكي از نشانههاي آشفتگي ذهن در زمان اضطراب است. دقيقاً به همين خاطر است زماني كه استرس داريم نه تنها هيچ چيزي در ذهنمان مرور نميشود بلكه قدرت ذهنمان در فرمان دادن به يك رفتار صحيح هم از دست ميرود. مطالعات نشان ميدهد كه استرس تغييراتي در مغز ايجاد ميكند كه پيامدهاي طولانيمدت براي عملكرد ذهني دارد. در واقع استرس حافظه را تيره ميكند بنابراين حتي به خاطر آوردن چيزهاي ساده نيز به كاري دشوار تبديل ميشود. مضطربها بيشتر بيمار ميشوند، ديرتر بهبود مييابند و نادرترين و سختدرمانترين بيماريها نصيب كساني ميشود كه استرس شديد دارند. در حقيقت استرس، سيستم ايمني را ضعيف ميكند. استرس طولانيمدت، با تضعيف سيستم ايمني، مقابله با عوامل بيماريزا را براي بدن دشوارتر ميسازد. اما جالب است كه استرسهاي كوتاهمدت، مانند استرس در شرايط مرگ و زندگي، تغييرات مفيدي را در سيستم ايمني ايجاد ميكند، اما استرس طولانيمدت و شديد اثرات منفي بر سيستم ايمني دارد كه در اثر تغييرات هورموني است.
مضطربها چاقترندمضطربها چاقتر هستند. تحقيقات اثبات كرده استرس رواني مربوط به وقايع زندگي و كار با پرخوري و كاهش توان كنترل ميزان غذا همراه است كه در نهايت به افزايش وزن منتهي ميشود. تصور عموم مردم بر اين است كه مضطربها كاهش وزن دارند اما تحقيقاتي كه روي 100 نفر انجام شده نشان داده كه مضطربهاي گروه از افزايش وزن رنج ميبرند كه دليلش را نميدانند. هنگام استرس افراد به غذاهاي شيرين، چرب و شور گرايش مييابند. تحقيقات نشان ميدهند كه خوردن غذاهاي چرب هنگامي كه سطح كورتيزول بالاست (هنگام استرس) متابوليسم را كند ميكند.
كمبينايي و ابتلا به بيماريهاي جسمي مانند ديابت هم از جمله تأثيرات استرس و اضطراب داشتن است. استرس بر بينايي اثر منفي دارد و عوارض بينايي مربوط به استرس از پرش پلك چشم تا كوري هيستريك همه از جمله عوارض ابتلا به اضطراب است.
از طرف ديگر مضطربها جزو بيشترين مبتلايان به ديابت نوع 2 هستند. كساني كه كلاً استرس دارند بيشترين مبتلايان به ديابت هستند و از طرف ديگر درصد مردان در اين زمينه بيش از زنان است. در مطالعهاي كه بيش از 6800 مرد در آن شركت كردند، سطح استرس با يك مقياس بر مبناي عواملي مانند آزردگي، اضطراب و شرايط كار و خانه سنجيده شد. مرداني كه در طول يك تا پنج سال، استرس دائمي در محل كار يا زندگي داشتند، 45 درصد بيشتر در خطر ابتلا به ديابت بودند.
كچلي و بيخوابي در كمين مضطربهااگر دوست داريد كچل نشويد راهي براي درمان استرستان پيدا كنيد چون اضطراب و ترشح هورمونها سبب ريزش مو ميشود. «تلوژن افلوويوم» يك بيماري مو است كه در اثر ابتلا به آن ريشهها و پياز مو قدرت خود را از دست ميدهند در نتيجه موها نازك ميشوند و در نهايت ميريزند. استرسهاي فيزيكي و رواني مانند افسردگي، اضطراب، كمبود خواب و بيماريهاي مزمن نيز بيماري تلوژن افلوويوم را تشديد ميكنند. البته خوشبختانه اين بيماري دائمي نيست و با از بين رفتن استرس رفع ميشود. استرس سبب بيخوابي شبانه ميشود. استرسهاي كار و زندگي ممكن است باعث بيخوابي شما در طول شب شوند و خواب راحت را از شما بگيرند. اين بيخوابي پيامدهايي همچون بيماري قلبي، چاقي و ضعف سيستم ايمني به همراه دارد. بيخوابي سبب تشديد استرس و افسردگي ميشود كه خود عامل بيخوابي هستند.
توجه به سه عامل براي مهارت كنترل استرس
در قدم اول كسب مهارت كنترل استرس توجه به سه عنصر «منبع فشارهاي رواني»، «شناخت راههاي اثرگذاري فشارهاي رواني بر انسان» و «چگونگي كنترل آثار فشارهاي رواني» ضروري است.
شناخت منابع استرسزا در شناخت عكسالعمل بسيار مؤثر است. معمولاً اين شناخت تك تك ما از موقعيت فشارزاست كه تعيين ميكند چه رفتار و گفتاري داشته باشيم. شناخت منبع فشارهاي رواني و عوامل استرسزا در واقع از جمله ارزيابيهاي شناختي سيكل اضطراب است كه البته هميشه كامل و صحيح نبوده است.
در اولين مرحله و شناخت نشانههاي استرس بايد در خودتان دقت كنيد تا بتوانيد بفهميد چه نشانههايي از مجموع علائم استرس در وجودتان ديده ميشود. سردردهاي مداوم، دست و پاهاي سرد يا عرق كرده، سوزش مكرر معده و مشكلات گوارشي ديگر مانند دل درد يا تهوع، رفتارهاي وسواسي فكري و عملي، گوشهگيري يا پس روي اجتماعي، اختلال هراس (وحشتزدگي)، خستگي مداوم، پرخوابي يا بيخوابي بيش از اندازه، مشكلات دائمي عدم تمركز، تحريكپذيري و حالات عصبي و افزايش يا كاهش وزن قابل ملاحظه از جمله نشانههاي وجود استرس در شماست. فرد مضطرب خواب و خوراك منظمي ندارد، دلشورههاي مداوم باعث به هم ريختگي نظم خواب و استراحت ميشود و همه اينها رفتارهاي عصبي را تشديد ميكند. فراموش نكنيد اهميت دقت كردن در تبعات و نشانههاي استرس به دليل اين است كه اين احساس آزاردهنده بر توانايي ما در انجام مؤثر كار و روابط كاري ما با ديگران تأثير گذاشته و ميتواند اثرات جدي بر آينده شغلي، سلامت عمومي و روابطمان داشته باشد.
