نشريه اقتصادي فوربس طي گزارشي نوشت: با توجه به اينكه شركت امريكايي بوئينگ نيز البته فعلاً بهصورت غيرعلني در تلاش براي فروش هواپيما به ايران است، كارشناسان صنعت هوانوردي اين معاملات را از نزديك رصد ميكنند. در اينجا به پنج سؤالي ميپردازيم كه هنوز پاسخ آنها را در مورد خريدهاي هواپيماي ايران نميدانيم:
1 - چه هواپيماهايي قرار است به ايران داده شود: بر اساس اعلام ايرباس، 118 سفارش ثبت شده، شامل 73 هواپيماي پهنپيكر (45 فروند اي330، 16 فروند اي350 و 12 فروند اي380) و 45 فروند هواپيماي باريكپيكر (همه از خانواده اي320) است. اين آمار از سوي مقامات ايراني نيز تكرار شده است. اما حداقل دو نفر از مقامات آمارهاي متفاوتي ارائه دادهاند. سه روز قبل از اعلام قرارداد با ايرباس، محمد خداكرمي، معاون رئيس سازمان هواپيمايي كشوري ايران گفته بود كه اكثر هواپيماها از خانواده اي320 خواهند بود. اين ادعا بعداً از سوي اصغر فخريه كاشان، معاون وزير حمل و نقل ايران نيز تكرار شد و وي يك روز بعد از اعلام اين قرارداد گفت كه اكثر سفارشات ثبت شده هواپيماهاي اي320 و اي321 هستند. ايران برخلاف هواپيماهاي مدل جديدتري كه در اين قرارداد سفارش داده شده، به هواپيماهاي خانواده اي320 عادت كرده است. بنابراين خريد هواپيماهاي باريكپيكر منطقيتر به نظر ميرسد. آيا ايرباس ميتواند در حالي كه مذاكرات با بوئينگ ادامه دارد، با استفاده از هواپيماهاي پهنپيكري كه توليد و ذخيره كرده است، براي تصاحب بازار ايران زودتر بجنبد و پيشدستي كند؟
2 - هواپيماها چهزماني تحويل خواهد شد: ايران بازه زماني مشخصي را براي تحويل اين هواپيماها اعلام نكرده، اما فخريه گفته كه اولين هواپيماها امسال تحويل داده خواهند شد و آخرين جتها نيز سال 2022 به دست ايران ميرسد، اما اشتباه نكنيد، اين يك زمانبندي بسيار خوشبينانه است. حتي با كمك شركاي خارجي، بهروزرساني توانمنديهاي مهندسان ايراني در نگهداري و به كار بردن هواپيماهاي جديد زمان ميبرد، زيرا آنها سالها روي هواپيماهاي قديمي كار كرده و در اين زمينه تجربه به دست آوردهاند. در جريان تحويل هواپيماها در اولين مراحل آموزش بايد اين موضوع نيز در نظر گرفته شود.
3 - اين هواپيماها به كدام شركت واگذار ميشود: اين بزرگترين سؤالي است كه ذهنها را درگير كرده است. ايرباس اعلام كرده كه تمامي اين 118 فروند هواپيما تحويل ايراناير خواهد شد، اين در حالي است كه ايراناير در حال حاضر تنها با 26 هواپيما پرواز ميكند و 19 هواپيماي ديگر هم در آشيانه هستند. ايراناير اخيراً 40 هواپيماي ايتيآر هم سفارش داده است و احتمال خريدهاي ديگر از شركتهايي نظير بوئينگ را هم رد نكرده است. با توجه به نياز شركتهاي ديگر نظير هواپيمايي آسمان، كيشاير و قشماير، منطقي نيست كه تهران بخواهد همه اين هواپيماهاي جديد را به يك ايرلاين اختصاص دهد.
4 - چقدر بابت اين هواپيماها پرداخت خواهد شد: قبل از اعلام قرارداد با ايرباس، بانك مركزي ايران دو موافقتنامه با مؤسسات تأمين اعتبار صادرات كوفاكه فرانسه و ساچه ايتاليا منعقد كرد. اين آژانسها ممكن است تضمينهايي براي بانكهاي اروپايياي كه در اين معامله دخيل هستند صادر كنند، اما نهادهاي ايراني هنوز محدوديتهاي سنگيني در داخل سيستم مالي امريكا بهخصوص در زمينه معاملات دلاري دارند. هرچند اين موانع فني غيرقابل حل نيستند، اما برطرف كردن آنها مستلزم اراده سياسي و تمايل براي ريسكپذيري از سوي بانكهاي غربي خواهد بود.
5 - آيا امكان تغيير در اين قرارداد وجود ندارد: ما داريم در مورد يادداشت تفاهمهايي صحبت ميكنيم يا درباره قراردادهاي محكم و تعهدآور حقوقي؟ آيا گزينهها يا حقوق خريد هم در اين قرارداد پيشبيني شدهاند؟ در بيانيه ايرباس اشاره چنداني به اين مسائل نشده، اما ممكن است با بررسي سفارش رسمي ثبتشده در ماه فوريه بتوانيم به اين سؤالات پاسخ دهيم، اما تا آن موقع ناچاريم به اظهارات قبلي توليدكننده درباره مذاكرات با ايران رجوع كنيم. اگر اظهارات فابريك برگير، مدير شركت ايرباس را درباره ماهيت حقوقي مذاكرات با طرف ايراني ملاك قرار دهيم، بايد قانع شويم كه يك قرارداد 25 ميليارد دلاري 12ساله فروش هواپيما مذاكره و منعقد شده است.
