تقريباً صحبتهاي من به نيمه رسيده بود كه از او خواستم نظرش را در مورد حرفهايي كه زدم بيان كند، اولش گيج و مبهم نگاهم ميكرد و بعد با معذرتخواهي گفت: «راستي ميدوني بازي پيروزي – استقلال ساعت چند است؟» يك لحظه احساس كردم كسي من را به چالش آب سرد دعوت كرده است، عرق سردي تمام بدنم را فرا گرفت، تازه متوجه شدم نيم ساعت فقط براي در و ديوار حرف ميزدم ...
گوش دادن فعالانه، اصل ارتباط مؤثر
هميشه به اين فكر ميكردم چگونه ممكن است يك ارتباط موفق نباشد و به عبارت ديگر چرا ارتباط بين دو نفر به گونهاي مؤثر جريان پيدا نميكند؟ به اعتقاد اكثر متخصصان علوم ارتباطات گوش دادن پيشنياز ارتباط كلامي موثر است.
در روابط بين فردي گوش دادن اهميت زيادي دارد، زيرا از طريق اين مهارت ميتوانيم ضمن احترام گذاشتن به فرد مقابل، يك ارتباط خوب و موثر را تجربه كنيم كه در آن اطلاعات بيشتري جا به جا ميشود.
تصور كنيد كه دقايقي بدون اينكه بازخوردي از حرفهاي خود بگيريد براي دوستان خود سخنراني ميكنيد مسلماً هنگامي كه هيچ نشانهاي از ارتباطات كلامي و غيركلامي مبني بر اينكه مخاطبان شما شش دانگ حواسشان به شما بوده و تنها به حرفهاي شما گوش ميدادند، دريافت نكنيد نه تنها انگيزه خود را براي ادامه صحبت از دست ميدهيد بلكه در اين ميان سوءتفاهمهايي هم ايجاد ميشود. بنابراين لازم است بدانيم و توجه داشته باشيم كه گوش دادن مؤثر عبارت است از مشاركت فعال در يك گفتوشنود؛ فعاليتي كه گوينده را در انتقال منظور خويش ياري ميكند و به قول معرف «مستمع صاحب سخن را بر سر شوق آورد.»
خوب بشنويم، خوب گوش دهيم
گوش دادن مؤثر اگرچه مهارتي اكتسابي است اما مستلزم تلاش فراوان ميباشد و در عوض، اطلاعات بيشتر، تفاهم متقابل و نتايج ارزندهاي را در پي دارد و مانند بسياري از مهارتهاي ارتباطي يك فرايند دوسويه است. يعني كافي نيست كه شنونده فقط سراپا گوش باشد و تمام حواس خود را به سخنان گوينده معطوف دارد؛ بلكه براي اطمينان از درك مطلب بايد استنباط خود را نيز به او منتقل سازد.
اما در اين ميان بايد به اشتباهي كه در ميان عامه مردم رواج يافته هم اشاره نمود و آن همتراز دانستن معاني گوش دادن و شنيدن است. بايد يادآوري كرد كه شنيدن عملي زيستي است كه دريافت پيام از طريق كانالهاي حسي صورت ميگيرد در حالي كه گوش دادن فرايندي است كه شامل دريافت، درك، توجه، معناگذاري و پاسخگويي توسط شنونده به پيام ارائه شده از سوي فرستنده است.
به عبارتي در يك گوش دادن مؤثر و فعالانه و آنچه در علم ارتباطات بر آن براي يك ارتباط دوسويه تأكيد شده است، دريافت و تجزيه و تحليل پيام از سوي گوينده و آماده سازي و پاسخگويي متناسب به پيام دريافت شده از سوي شنونده ميباشد و اين جا است كه ميتوان مدعي بود كه ارتباط شكل گرفته است و معني مورد نظر فرستنده از سوي مخاطب دريافت شده و بازخورد مناسب نيز به فرستنده ارسال شده است.
گوش دادن نقش بزرگي در ايجاد معناي مشترك بازي ميكند. آنچه به پيام معنا ميدهد برداشت درست شنونده است و نه مقصود گوينده. شنونده بايد بتواند پيام گوينده را بهدرستي بخواند و رمزگشايي كند. يك شنونده فعال ميتواند يك شريك خوب براي يك گوينده باشد مثل يك شريك تجاري خوب يا يك شريك زندگي خوب. اگر به روابط اجتماعي و اقتصادي افراد جامعه توجه لازم را معطوف سازيم متوجه خواهيم شد كه دو نفر كه در تعامل و شراكت هستند چه در بعد اجتماعي، چه خانوادگي و اقتصادي رمز موفقيت آنان در درك و تفاهم متقابل خلاصه ميشود كه گوش دادن نقش قابل ملاحظهاي در اين فرايند درك متقابل بازي ميكند. بارها شايد براي شما هم پيش آمده باشد كه شاهد بحث و گفتوگوي دو نفر هستيد كه هر كدام بدون اينكه به گفتههاي طرف مقابل توجه داشته باشد پاسخي ارائه ميدهد كه هيچ است. بسياري از بحث و جدلها و دعواهايي كه بين دو نفر اتفاق ميافتد ناشي از اين است كه هيچكدام از طرفين معني و مقصود شنونده را درك نميكنند و هر كدام حرف خود را بدون توجه به طرف مقابل بيان ميكنند.
مهارت گوش دادن را تقويت كنيم
آدمي در قرن حاضر به تواناييهاي متعددي نياز دارد كه هر كدام ميتواند به نوعي در روند زندگي و كار او تأثيرگذار باشد. از اين ميان، توانايي برقراري ارتباط و ايجاد مناسبات اجتماعي دوسويه از جمله مهمترين مهارتهاست. همه ما در هر پست و منزلت شغلي، مطمئناً با افراد زيادي در روز روبهرو هستيم كه شايد نيمي از زمان حضورمان در اجتماع به آنها اختصاص دارد و مهمترين پل ارتباطي ميان ما از طريق «گوش دادن» صورت ميگيرد.
در جامعه ما يكي از دلايل عمده گوش كردن نامناسب، به آن برميگردد كه بيشتر ما آموزش مقدماتي بسيار عميقي را براي گوش نكردن دريافت ميكنيم. در واقع فرهنگ غلطي در جامعه جا افتاده است كه بيشتر ما را به گوش نكردن و فرار از واقعيتها تشويق ميكند، مثل اينكه بيشتر اوقات به ما گفته شده است حرفهاي گوينده از يك گوش وارد و از گوش ديگر خارج ميشود. با تمام اين احوال نتايج بررسيها نشان ميدهد كه عدم استفاده صحيح از اين مهارت، موجب ناتواني افراد در حل مشكلات اعم از خانوادگي يا شغلي ميشود. اما اين مهارت نيز همچون ساير مهارتها، اكتسابي و آموختني است، كافي است به برخي نكات و اصول لازم در اين خصوص توجه و عمل كنيم تا از نيروي حاصل از آن در پيشگيري از مسائل و حل مشكلات موجود و نيز برقراري روابطي سازنده بهرهمند شويم. از جمله اين نكات ميتوان به موارد زير اشاره كرد.
- به طور فعال گوش كنيد و درگير بحث شويد.
- سعي كنيد دقيقاً به همان ميزاني كه طرف مقابل ارتباط چشمي با شما برقرار ميكند با وي ارتباط چشمي داشته باشيد.
- در حين گفتوگو با حركات سر و كلمات مناسب تمايل و علاقهمندي خود را به شنيدن نشان دهيد.
- در هنگام شنيدن با بدني مايل به جلو و در فاصلهاي مناسب رودرروي طرف مقابل قرار گيريد و با وضعيتي گرم و پذيرا، هشياري همراه با آرامش خود را به او انتقال دهيد.
- در حين گوش دادن سعي كنيد عوامل محيطي مزاحم را به حداقل برسانيد مثلاً تلويزيون و راديو را خاموش كنيد.
