در همان لحظه مادر خم شد و لباس فرزندش را كه كمي كثيف شده بود با دستمال پاك كرد و بعد هم در حالي كه كودك گريانش را ميبوسيد به او دلداري ميداد: «ناراحت نباش عزيزم، دوباره برات ميخرم، اما اين دفعه مواظب باش تا نيفته، خودم هم كمكت ميكنم.» كودك وقتي اين دلگرمي مادر را ديد كم كم آرام گرفت. راستي اگر با اين اتفاق، كودك تنبيه ميشد آنوقت چه حسي به او دست ميداد؟ اگر به جاي دلگرمي و دلداري، مادر او را كتك ميزد و به او ميگفت: «تو بيعرضهاي، دست و پا چلفتي هستي و...» آيا شيوه درستي بود؟ همه ميدانيم كه تنبيه بدني و برخورد خشونتآميز اشتباه است اما گاهي اوقات خواسته و ناخواسته به آن متوسل ميشويم.
رفتار شفاف و تعريف شده با خردسالان
كودكان به علت نداشتن مهارت كافي در انجام برخي كارها، پيدرپي سعي در كسب تجربيات تازه دارند و تا خودشان چيزي را امتحان و آزمايش نكنند دست بردار نيستند و اين همان گزينه آزمون و خطاست. يعني اينكه كودك بايد خيلي چيزها را خود تجربه كند تا درست و غلط بودن آن را بفهمد و به ناچار وقتي در پي انجام دادن كارهايش چيزي غلط از آب در ميآيد بعضاً مورد تنبيه و سرزنش پدر و مادر قرار ميگيرد. وقتي از آن تجربه موفق بيرون ميآيد نيز ناخودآگاه مورد تشويق همه بهويژه پدر و مادر قرار ميگيرد. كودكان زير شش سال هميشه به خاطر عدم ثبات و پايداري در رفتارهاي بزرگترها مخصوصاً والدين دچار سر درگمي ميشوند. بهطور مثال كودكي در جايي يك حركتي از خود نشان ميدهد و والدين آن را جاي شيرينكاري يا حتي شيرينزباني فرزندشان ميگذارند اما گاهي اوقات هم كودك همين كار يا عمل را در جايي ديگر انجام ميدهد و كودك در عين ناباوري با خشم پدر و مادر مواجه ميشود، بنابراين پدر و مادرها بايد با فرزندان خردسال خود رفتار استاندارد و تعريف شدهاي داشته باشند. بايد همواره و هميشه به كودكانتان، اطلاعات خوب و قابل قبول بدهيد تا همه جا برخوردي را بكند كه از او انتظار ميرود. روانشناسان در اين زمينه ميگويند تنبيه كارساز نيست زيرا موجب عدم توجه و دقت لازم به اصل موضوع ميشود و به جاي اينكه كودك از انجام كاري كه كرده است پشيمان باشد، بايد به درست بودن و اصلاح آن بينديشد. اكثر مواقع ما او را درست توجيه نكردهايم. هميشه سعي كنيد كودك خود را از رفتار نادرستش آگاه كنيد تا كودك احساس كند كه عملش مورد تأييد شما قرار نگرفته است. البته نبايد به شخصيت فرزندتان حمله كنيد، چراكه هر چند او كوچك است اما از لحاظ شخصيتي با شما هيچ فرقي ندارد و چه بسا بيش از ما بزرگترها بايد كاملا شخصيتش حفظ شود، چون ما بزرگ هستيم و علت تنبيه شدن و مورد تحقير واقع شدن را كاملاً ميفهميم اما كودك اين چيزها را درك نميكند.
كودك خود را توجيه كنيد
انتظارات خود را مو به مو براي فرزندتان شرح دهيد تا او از خواسته شما آگاه باشد، همواره سعي كنيد به كودك خود نشان دهيد كه چگونه ميتواند خطاي خود را جبران كند. او را از عواقب كارش چه درست و چه غلط مطلع سازيد. بهطور مثال كودكي كه كنار گاز ميايستد و مادر نگران از اينكه شايد برايش اتفاقي بيفتد، او را تنبيه ميكند، غافل از اينكه مادر سخت در اشتباه است، چراكه بايد كودك را از عواقب بد كنار گاز بودن مطلع كند چون همين كودك پس از طي كردن چند سال، بايد دوش به دوش مادر در كنار گاز بايستد و آشپزي كند پس بهتر است مادر بهجاي تنبيه كودك، او را با خطرات شعله گاز آشنا كند. اگر والدين كودك را از عواقب چيزي يا كاري كه اشتباه است آگاه كنند او در طول زندگي كمتر دچار خطا خواهد شد، اما اگر كودك را تنبيه يا سرزنش كنند مطمئن باشند كه كودك دوباره آن كار خطا را انجام خواهد داد. اگر تصميم به حذف رفتارهاي ناهنجار و بد در كودكمان داريم بايد با به كارگيري همه عوامل در جهت شناخت اين رفتارها و عوامل محرك و زمانهاي بروز و پيدايش آنها به كودكمان كمك كنيم تا او با خود آگاهي و بصيرت كامل رفتارهاي مفيد را جايگزين رفتار اشتباهش كند. در اين حالت است كه توانستهايم محيطي امن و مناسب براي انتخاب درست كودك فراهم آوريم.
تشويق به موقع فراموش نشود
هر كودكي نيازمند اين است كه ديگران به او توجه كنند و او را مورد تشويق قرار دهند. هر كودكي با توجه به كاري كه انجام ميدهد، عكسالعملهاي اطرافيان خود را ميبيند و رفتار خود را مورد ارزيابي قرار ميدهد و كمي كه بزرگتر شد تفاوت بين رفتار خوب و پسنديده، رفتار بد و سرزنش كننده از طرف بزرگترها و اطرافيان را مورد سنجش قرار ميدهد و ميتواند خوب يا بد بودن خود را ارزيابي كند. بنابراين وقتي كودكي كار درست و صحيح انجام ميدهد انتظار اين را دارد كه مورد تشويق ديگران قرار بگيرد. بنابراين جا دارد اطرافيان و پدر و مادر در كارهاي ريز و درشت كودك خود وارد شوند و آن را مورد ارزيابي قرار دهند و كارهاي نيك و پسنديده او را مورد تشويق قرار دهند تا در كودك نهادينه شود. تشويق كودكان هيچگاه نبايد بدون علت باشد و همين طور هم كودك را نبايد بلافاصله پس از انجام هر كاري تشويق كرد. وقتي كودكي به درستي و از روي منطق تشويق شود انگيزه درونياش گسترش مييابد و با تعميم علت اين تشويق در مسيري درست حركت خواهد كرد. تشويق بايد به اندازه استحقاق كودك باشد يعني در حد و اندازه تواناييهايش در زمينه فعاليتي كه انجام داده است نه بيشتر و نه كمتر. تشويقهاي بيجا و بيحد از طرف والدين باعث ميشود كه كودك هر كار كوچك و پيش پا افتادهاي كه انجام ميدهد انتظار تشويق داشته باشد. ما با اين كار اشتباه، كودك خود را پرتوقع بار ميآوريم. از سويي هميشه تشويق و پاداش نبايد مادي باشد. گاهي اوقات بردن كودك به يك جاي تفريحي ميتواند پاداش و تشويقي سازنده و كارساز باشد. هنگام تشويق كودكان اگر كودكتان چه دختر و چه پسر كار مشابهي را انجام دادند بين پاداش آنها فرقي قائل نشويد. هميشه بين دختر و پسر خود تساوي را رعايت كنيد. ناگفته نماند كه پدر و مادر بايد حتي در قيمت كادوهايي كه براي دختر و پسر خود تهيه ميكنند عدالت و تساوي را رعايت كنند، چراكه كودكان تفاوتها را درك ميكنند و ميفهمند. سعي كنيد تشويقهايتان يكنواخت نباشد، مثلاً اگر كودكتان در سنين پايين كاري انجام داد كه نياز به تشويق شدن داشت هميشه به او پاك كن يا مداد هديه ندهيد، زيرا وقتي كودك هميشه يك چيز خاصي از پدر و مادر دريافت كند ديگر تشويق برايش معنا نخواهد داشت و آن را وظيفه پدر و مادر تلقي ميكند. در خاتمه بايد گفت هميشه كودك خود را براي انجام كار خوب و درست تشويق كنيد، اما هنگام كار بد و غلط به جاي تنبيه بدني بايد او را آگاه كنيد و اگر او به رفتار غلط خود ادامه داد گاهي تنبيه لازم است، اما نه تنبيه بدني، بلكه تنبيهها و محروميتهايي كه به او بفهماند عاقبت كار بد، چيز خوبي نيست.
