استرس پاسخي است كه فرد براي انطباق خود با موقعيت استرسزا ميدهد. امروزه خيلي از انسانها مجبور هستند با حداكثر نيرو و انرژي خود در برابر وظايف و نقشهايي كه بر عهده ميگيرند واكنش نشان بدهند تا بتوانند آن كار را به درستي انجام دهند. زندگي شهرنشيني مخصوصاً زندگي در شهرهاي بزرگ محركي براي افزايش استرس است. افراد شهرنشين در طول روز با عوامل استرسزاي زيادي روبهرو ميشوند. زندگي در شهرهاي بزرگ پيچيدگيها و مشكلات خاص خود را دارد كه افراد را درگير خود ميكند. مشكلاتي اعم از ترافيك، بيكاري، شلوغي شهر، آلودگي هوا و... . هركدام از اينها محركهايي هستند كه به افراد استرس وارد ميكند. هركسي به نحوي استرس را تجربه ميكند.
به منظور كاهش استرس نميتوان توقع داشت كه همه عوامل استرسزا برطرف شوند و همه چيز بر وفق مراد ما باشد. نكته حائز اهميت اين است كه ما براي اينكه استرس كاهش پيدا كند نميتوانيم همه چيز را تحت كنترل بگيريم اما ميتوانيم روي خودمان كنترل داشته باشيم. با رضوان ميرزايي، روانشناس باليني در اين زمينه گفتوگو كردهايم. ديدگاهها و راهكارهاي او را در اين زمينه ميخوانيد.
شما از كدام دسته هستيد؟
برداشتهاي ما از مسائل و رويدادها بسيار مهم است، يعني اينكه با چه ديدي به مسائل و رويدادهاي اطراف بنگريم. بعضيها افرادي كاملاً خوشبين هستند و به راحتي از كنار خيلي از مسائل ميگذرند. برخي ديگر بدبين، نگران و مضطرب هستند. به اين فكر كنيد كه شما جزو كدام دسته هستيد. قطعاً كساني كه با ديد منفي مسائل را بررسي كرده و هميشه ديد انتقادي دارند يا افرادي كه عزت نفس پايين دارند در زندگي بيشترين استرس را تجربه ميكنند.
برنامهريزي و كاهش استرس
توانايي در برابر استرس و نحوه مديريت شما نقش بسيار مهمي در اين زمينه دارد. عدم برنامهريزي در كارها نيز ميتواند استرسزا باشد. اين عدم برنامهريزي در كارها موجب سردرگمي ميشود و اين سردرگمي هم ميتواند تصميمگيري شما را دچار مشكل كند. شما نقشي را بر عهده گرفتهايد، همسري، پدري، كاري، مادري، تحصيلي و چون برنامهريزي و چارچوبي براي اجراي وظايف نقشي را كه به عهده گرفتهايد نداريد دچار استرس و اضطراب ميشويد. به عنوان مثال دانشآموزان و دانشجويان استرس امتحان را فراوان تجربه ميكنند. قطعاً برنامهريزي تحصيلي در طول ترم و اجراي آن ميتواند استرس امتحان را كاهش دهد. نكته مهم ديگري كه نبايد از آن غافل شويم عزت نفس و اعتماد به تواناييهاست. دانشآموز يا دانشجويي كه به تواناييهاي خود اعتماد ندارد و به عبارتي عزت نفس پايين دارد حتي با وجود برنامهريزي باز هم مضطرب بوده و به راحتي استرس را تجربه ميكند. شايان ذكر است انسانها بسته به ويژگيهاي فرديشان در مقابل استرس واكنش نشان ميدهند.
دو تيپ شخصيتي
يك تيپ شخصيتي افرادي هستند برونگرا و پرجنب و جوش كه به سرعت عصباني شده و از كوره درميروند. استرس در اين افراد بيشتر ديده ميشود. استرس در وجود افراد اين گروه موجب فشار خون بالا و سكته قلبي ميشود. تيپ شخصيتي ديگر افرادي هستند درونگرا و خونسرد. استرس در اين افراد موجب ناراحتيهاي گوارشي ميشود. يك فرد درونگرا وقتي در يك جمعي قرار ميگيرد كه همگي افراد برونگرا هستند دچار استرس ميشود زيرا ويژگيهاي او با ويژگيهاي افراد گروه متفاوت است.
استرسهاي شغلي
نوعي ديگر از استرسها شغلي هستند، يعني فرد در شغلي مشغول به انجام وظيفه است كه بسيار دشوار يا فراتر از توان اوست يا اينكه انتظارات در آن شغل از فرد زياد بوده يا فرد به آن شغل علاقهاي ندارد. حتي ممكن است آن شغل به دليل شرايطش استرسزا باشد. مثل پزشكي، پرستاري، آتشنشاني و... در اين شرايط فرد از ترس اينكه نتواند وظايف آن نقش را به درستي انجام دهد استرس را تجربه ميكند.
استرسهاي مثبت و منفي
استرس ميتواند هم مثبت باشد و هم منفي. استرس مثبت به پيشرفت افراد كمك ميكند و شرايطي را فراهم ميكند كه فرد براي آن كاري كه در آن احساس استرس ميكند، قدمهاي جدي به جلو بردارد اما استرسمنفي زماني اتفاق ميافتد كه چيزي فرد را تهديد نميكند اما فرد همچنان احساس ترس و نگراني دارد. اين استرس موجب ترشح يكسري هورمونها در بدن ميشود كه عملكرد فرد را تحتالشعاع قرار داده و فرد كاملاً احساس ناراحتي ميكند. استرسهاي منفي قطعاً مضر بوده و عملكرد فرد را در زندگي كاهش ميدهد. استرس ميتواند بسته به ميزان شدت در عملكرد فرد اختلال ايجاد كند و حتي سلامتي او را به خطر بيندازد.
علائم فيزيولوژيكي، رواني و اجتماعي استرس
تپش قلب، فشار خون بالا، انقباض ماهيچهها (صورت، گردن، دست و پا)، تعريق كف دست، سرد شدن دستها، لرزش دست و بدن و كاهش قدرت دفاعي بدن از علائم فيزيولوژيكي استرس است. علائم رواني و اجتماعي استرس نيز شامل ترس، دلشوره، اضطراب، عصبانيت، افسردگي، سردرگمي، عزت نفس پايين، پرهيز و اجتناب از موقعيتهاي استرسزا و... است.
با چند راهحل ساده استرس را كاهش دهيم
با ديدي مثبت، نه انتقادي به مسائل نگاه كنيم. با توجه به تواناييهايمان مسئوليتپذيري، برنامهريزي و مديريت داشته باشيم. به تواناييهايمان ايمان داشته باشيم. در راستاي رسيدن به اهدافمان تلاش كرده و تواناييهايمان را تقويت كنيم.
يكي از بهترين راهها براي كاهش استرس ورزش است. چون زماني كه ورزش ميكنيد فكر شما از مشكلات و استرسهاي به دنبال آن كاملاً فارغ و آزاد ميشود. بد نيست بدانيد همه توجه و تمركز شما جلب آن فعاليت ورزشي است كه انجام ميدهيد. اين باعث ميشود كه شما حتي براي چند ساعت ذهنتان را از آن مشكل و استرس دور كنيد. از طرف ديگر ورزش باعث ترشح يكسري هورمونها در بدن ميشود كه نشاط را بالا برده و استرس را كاهش ميدهد.
يكي از مسائلي كه در جوامع امروزي عامل و محرك استرس است چشم و همچشمي و مقايسه كردن خود با ديگران است. يعني اينكه اغلب افراد بدون توجه به تواناييها، داشتهها و موقعيت خود انتظاراتشان را از خود بالا ميبرند. قطعاً اين شرايط استرسزا خواهد بود. چون توانايي براي انجام آن وجود ندارد. نكته ديگري كه بايد بيش از پيش مورد توجه قرار گيرد اين است كه انساني وجود ندارد كه در همه عرصهها موفق باشد و قطعاً هر انساني كاستيهايي دارد. اگر كسي فكر ميكند كه بايد چنين باشد تنها راه رشد و پيشرفت خود را سد كرده و به دنبال آن استرس زيادي را تجربه ميكند. بايد اين نكته را پذيرفت كه هركسي تواناييهايي دارد كه ممكن است ديگران نداشته باشند. هركسي بايد خودش باشد پس به زور سعي نكنيم شبيه ديگران باشيم.
هر روز براي دقايقي سعي كنيد در يك محيط ساكت و آرام نفس عميق بكشيد. اين كار را چندين بار تكرار كنيد. ذهنتان را از تمامي افكار مزاحم و استرسزا آزاد كنيد. خودتان را خوشبخت و آرام تصور كنيد، اين تصور به شما در كاهش استرس كمك خواهد كرد.
