در ميان نهضتها و قيامهاي تاريخي، قيام امام حسين(ع) در محرم سال 61 هجري قمري يگانه حماسهاي است كه تاريخ را متحوّل و مرزهاي حق و باطل را روشن كرده است. اين نهضت در زمانهاي آغاز شد كه آموزهها و تعاليم اسلامي وارونه معرفي ميشد و جامعه ديني در مسير انحراف از اهداف و زيرسازهاي خود گرفتار آمده بود و به تدريج به دوره جاهليّت پيشين سوق داده ميشد و با اشرافيگري و تجملخواهي از آرمان خود فاصله ميگرفت و زمينه را براي حكومت ناصالحان و منافقان كه در قيافه مسلماني درآمده بودند، فراهم ميآورد. در چنان شرايطي، حسين بن علي(ع)، با امتناع از بيعت با يزيد و عزيمت به سوي كوفه و كربلا، به قصد انجام امر به معروف و نهي از منكر و بيدار ساختن مردم، نهضتي برپا كرد و در اين راه، تا پاي جان ايستاد و به قيمت شهادت و اسارت ذريه رسولالله (ص) به «تكليف الهي» خود عمل كرد. قيام امام هرچند در زمان و مكاني محدود انجام شد، اما شعاع تأثيرگذاري آن دنياي اسلام را فرا گرفت و به نمادي آرماني براي آزاديخواهان حقيقتطلب تبديل و معيار عزت و سعادتمندي شد.
نهضت حسيني آيينه تمامنماي ارزشهاي انساني و اوج ايثار، حماسه، جهاد، مبارزه، اشتياق معنوي و عبادت را به نمايش ميگذارد. از اين رو مطرح كردن عاشورا و ترسيم چهره راستين كربلا به معني توجه دادن مردم به آشناترين و صادقترين چهره حركت توحيدي، كاملترين سرمشق و عاليترين حماسه در هر عصر و به ويژه عصر حاضر ميباشد. در مجموعه نهضت عاشورا آموزههاي زيادي است كه هر فراز آن ميتواند چراغي فراروي نخبگان امروز باشد. در ميان اهداف والاي نهضت امام حسين چهار هدف را ميتوان به عنوان اهداف اصلي نهضت برشمرد:
1ـ انجام وظيفه و اداي تكليف؛ سيره پيامبر اكرم (ص) و ائمه معصومين (ع)، در شرايط مختلف اجتماعي بيانگر اين حقيقت است كه آنان طبق تكليف عمل ميكردند. حادثه عاشورا نيز يكي از جلوههاي عمل به تكليف بود. امام حسين (ع)، شخصيتي بودكه به مقام عبوديت و بندگي خدا رسيده است و افتخار خود را اطاعت از او ميداند، پس جز انجام تكليف و دستيابي به رضايت خداوند، به چيز ديگري نميانديشد و همه برنامههاي زندگياش را بر اين اساس سامان ميبخشد.
2ـ عزتمداري و زندگي سعادتمندانه؛ امام حسين (ع) در جريان كربلا، با اقدام شجاعانه خويش، درس بزرگ آزادانديشي و عزتطلبي را به ديگران آموخت و ويژگيهاي زندگي سعادتمندانه را هم در سخنان خود در طول مسير بيان كرد و هم در عمل نشان داد و اين پيام افتخارآميز را در جهان به نام خود ثبت كرد.
3ـ تشكيل حكومت ديني؛ از وظايف رهبران الهي، تشكيل حكومتي است كه بر پايه آيين آسماني شكل گيرد و هدفش شكوفايي استعدادهاي انساني و بالندگي دين و ارزشهاي آن باشد و قيام اباعبدالله الحسين(ع) هم ريشه در نهضتهاي اصلاحي انبيا داشت و او وارث خط صلاح و اصلاح پيامبران بود و در اين راه جان داد تا مفاسد برچيده شود. امام حسين (ع) درباره شايستگي خود به اين امر به سپاه حر ميفرمايد: «ما اهل بيت پيامبر، به ولايت و رهبري، از اين مدعيان نالايق و عاملان جور و تجاوز، شايستهتريم.». اما فراتر از اين حق الهي، آنچه كه براي امام اهميت بيشتري داشت جلوگيري از ادامه مظالمي بود كه به نام حكومت اسلامي بر جهان اسلام در آن زمان رواداشته ميشد. به همين دليل امام (ع) در جاي ديگر نيز حركت و قيام خود را نه براساس نزاع قدرت با مستبد پليدي چون يزيد يا دنياطلباني چون آل ابوسفيان ميداند، بلكه براي آشكار ساختن «معارف دين» و «اظهار اصلاح» در شهرها و امنيت يافتن مظلومان و عمل به فرايض ديني و سنن و احكام الهي دانسته است.
4ـ احياي فريضه امر به معروف و نهي از منكر؛ عصاره حركت امام را بايد در احياي دو اصل امر به معروف و نهي از منكر دانست. اين مهم هم به طور صريح يا به صورت ضمني در سخنان، نامهها و محاورات امام (ع) آمده است و اين گوياي اهميّت و جايگاه ويژه آن در نهضت عاشوراست. انحراف اسلام از مسير اصلي ـ تحريف و بدعتگذاري ـ عدم اجراي قوانين الهي، دلبستگيهاي دنيوي عوام و تفاخر و تكاثر خواص و دهها مورد از اين قبيل موجب شده بود كه احياي اين دو فريضه ضرورتي اجتنابناپذير بيابد. امام در مقابل ذهنيت برخي كه استنكاف از بيعت با يزيد را عامل حركت امام ميانگاشتند، با صراحت اعلام ميكنند:
اگر ايشان از تقاضاي بيعت من صرفنظر كنند باز هم آرام نمينشينم، زيرا اختلاف من با دستگاه خلافت تنها بر سر بيعت با يزيد نيست كه با سكوت آنان من نيز سكوت كنم، بلكه وجود يزيد و خاندان وي موجب ظلم و شيوع فساد و تغيير در احكام است و اين وظيفه من است كه در راه اصلاح اين مفاسد با امر به معروف و نهي از منكر بهپاخيزم. امر به معروف و نهي از منكر علتالعلل قيام مقدس كربلاست و اين به دليل جايگاه رفيع اين عنصر در حركت تاريخي امام حسين (ع) و نقش بنيادين آن در به ثمر نشستن آن جهاد مقدس است.
اما در ميان حركتها و نهضتهاي آزاديبخش پس از ظهور اسلام، نهضت انقلاب اسلامي به رهبري حضرت امام خميني(ره) را ميتوان نزديكترين و همجهتترين نهضتها با نهضت عاشورا دانست كه هم مسير حركت و هم اهدافش منطبق با نهضت عاشورا بود. امام خميني بارها فرمود: «ما هرچه داريم از محرم است» يا اينكه «محرم و صفر است كه اسلام را زنده نگه داشته است» يا «با ذكر مصائب اهل بيت اين مذهب تا حالا زنده مانده است» در اين مسير مهمترين هنر حضرت امام در بهرهوري شايسته از عاشورا، تعويض نگاه مردم بود؛ كاري كه حضرت امام موفق به آن شد اين بود كه توجه مردم را بيشتر به فلسفه قيام جلب كرد تا خود حادثه، از قيام امام حسين(ع) و حماسههاي عاشورا مشعلي براي حركت و زندگي مردم ساخت و اين حماسه را در متن زندگي سياسي اجتماعي مردم وارد نمود و از آن به عنوان الگويي براي نجات انسانها از چنگال جنود شيطان الهام گرفت و آن را پشتوانه حركت و قيام عمومي ساخت. اين نگرش چنان تأثير شگرفي نهاد كه انسانهاي ذليل، ترسو، ظلمپذير، بياراده و فروخفته در غفلتهاي فراوان را به انسانهاي استوار با شهامت، ستمگريز و خودباور تبديل ساخت و فرهنگ حسيني را در بطن اجتماع وارد ساخت و نظامي به ظاهر محكم و استوار را سرنگون نمود و تشكيلاتي ديگر به جاي آن بنيان نهاد و به مردم آموخت عاشورا فقط براي گريستن نيست بلكه اين گريهها و مويهها فلسفه دارد.
و اين گونه بود كه حركت انقلاب اسلامي مبتني بر نهضت عاشورا نهادينه شد و با اتكا به همان مؤلفههاي عاشورايي چون ايثار و ازخودگذشتگي، مبارزه با نظام طاغوت و پس از آن مبارزه با استكبار جهاني را مشعل راه خود ساخت و با هدفگذاري براي تشكيل نظام اسلامي، منشأ تحولاتي نوين در جهان معاصر به رغم گذر از 14 قرن از ظهور اسلام شد. امام خميني با اقتدا به امام حسين(ع) در مقابل حكومت جابر همه مصايب را تحمّل نمود و با ايستادگي و سازشناپذيري خود مشروعيت اجتماعي و سياسي نظام شاهنشاهي را براي اولين بار در تاريخ ايران زير سؤال برد و براي هميشه جور آن را از سر مردم كم كرد و آزادگي و ظلمستيزي امام حسين(ع) در وجود امام خميني متجلي شد. آن روح قدسي ميگويد: «حضرت سيدالشهدا به همه آموخت كه در مقابل ظلم، در مقابل ستم، در مقابل حكومت جائر چه بايد كرد.»
مقام معظم رهبري حضرت آيتالله خامنهاي در تعبيري زيبا از نهضت انقلاب اسلامي تأكيد نمودهاند: «عنوان پيروزي خون بر شمشير را امام بزرگوار از ماه محرم استحصال كردند و مردم ايران نيز با پيروي از حسينبنعلي(ع) از عاشورا درس گرفتند و سرانجام خون بر شمشير پيروز شد. حضرت امام به عنوان يك انسان حسيني و عاشورايي دنياي كفر و الحاد را به مبارزه طلبيد و همه شاهد بودند كه در عمل چه كرد و امروز همه ما بايد عاشورايي باشيم تا حركت دنيا به سمت صلاح برود و تسريع و زمينه ظهور ولي مطلق نيز فراهم شود. گويندگان و علماي دين بايد با شمشير حق ذوالفقار علوي و ولوي عاشورا در مقابل تبليغات خصمانه و خباثتآميز دشمن بايستند و با همت و فداكاري خود بار ديگر همان معجزه بزرگ را در برابر جناح كفر مطرح كنند.»
