جوانان عاشق امام حسين(ع) چند روز مانده به محرم يا علي ميگويند و هر كدام گوشهاي از كار هيئت را بر عهده ميگيرند؛ يكي بالاي داربست، ديگري سياهه ميزند و آن ديگري آب و جارو ميكند و خاك از پشتي و فرش ميزدايد. فقط بايد عاشق باشي كه حس عشق بازي آنان با اربابشان را بفهمي، فقط بايد عاشق باشي كه در پوشيدن لباس مشكي از ديگري پيشي بگيري، فقط بايد عاشق باشي كه تا دير وقت بيدار بماني، استكان بشويي و قند بشكني. اين جوانان يك سال انتظار كشيدهاند كه بار ديگر در خانه اربابشان نوكري كنند و ديدههايشان را بشويند با اشك بر خاندان پيامبر(ص). هر سال با پايان يافتن محرم انگار هنوز غصههايشان پايان نيافته، انگار اشكهايشان تمام نشده، انگار آرزويي بر دلشان است تا سال ديگر محرم زنده بمانند و دوباره نوكري كنند. عزاداري در ايام محرم در كشور عزيزمان در هر ديار و شهري بسيار زيبا و ديدني است. آداب و رسوم عزاداري محرم از جمله آئينهاي اصيل ديني و فرهنگي ما به شمار ميرود كه هر ساله به زيور خلاقيت مردمان آن شهر آراسته ميشود. اگر چه هدف هر كدام از آنها واحد است و داراي يك مضمون اما بالطبع اختلافات اقليمي و فرهنگي چهره مختلف و متفاوتي به خود ميگيرد. اگر امسال محرم قصد سفر به شهر ديگري داريد براي ديدن آداب و رسوم عزاداري شهرهاي ديگر به شما پيشنهاد ميكنيم حتماً سري به شهر و ديار ديندار و مومن يزد هم بزنيد. اگر هم امكان سفر نداريد در اين سفر مكتوب همراه ما باشيد.
كوي و برزن در عزاي حسين(ع)
در ايام محرم اگر در كوچه و برزن يزد، دارالعباده ايران قدم بزنيد كمتر پيش ميآيد چشمتان به هيئتها و حسينيهها روشن نشود كه مزين به نام اهل بيت امام حسين(ع) است، يكي محبان علي اصغر و ديگري قمر بني هاشم و. . .
هميشه يك هفته مانده به محرم اعضاي هيئت و بزرگان محلههاي يزد بعد از نماز مغرب و عشاء دور هم جمع ميشوند تا آماده محرم شوند. در روز اول ماه محرم رسم بر اين است كه مراسم آغازين اين ايام را در يكي از امامزادههاي شهر برگزار كنند.
اكثر هيئتهاي عزاداري يزد مانند تهران و شهرهاي ديگر در پيشاپيش دستههاي عزاداري پرچمهاي بلندي را حمل ميكنند كه با نقاشي و گلدوزي نام هيئتشان بر آن نصب شده است. بعد از آن علم هر هيئت حركت ميكند و پس از آن دسته موزيك مذهبي كه شامل طبل و سنج زن است به راه ميافتد. اين نواي حماسي تداعيكننده آهنگ جنگ در زمانهاي قديم است و مردم محله را متوجه ورود هيئت ميكند. البته بعضي از هيئتهاي قديمي يزد فاقد گروه موزيك هستند كه اين هم ريشه در سنن گذشتگانشان دارد. نكتهاي كه در اين ميان اهميت دارد اين است كه حتي نوع زنجيرزني و عزاداري وحتي حركت و چيدمان دستهها در شهرهاي يزد متفاوت است كه انواع مختلف دارد. مثلاً دايرهاي، رو دررو و ستوني كه همه بستگي به نظر بزرگان هيئت دارد. در روزهاي خاص اين ايام رسم بر اين بوده كه هر محله عزاداري خود را از حسينيه شروع كرده و با علم و كتل به سمت ميدان اميرچخماق كه از ميادين قديمي يزد است حركت ميكنند و به دور نخل قديمي شهر كه قدمت چهارصد ساله دارد ميچرخند و بعد از بوسيدن آن به تبرك، به حسينيه و تكيه باز ميگردند. در نهايت اين هيئتهاي عزاداري از روزي پاك و طيب خوان پر رونق امام حسين(ع) بهرهمند ميشوند. عزاداري اين هيئتها مانند شهرهاي ديگر در قالب دستههاي سينهزني و زنجيرزني انجام ميشود كه قدمت بعضي از اين هيئتها به قرنها ميرسد.
تعزيه و شبيه گرداني
تعزيه و شبيه گرداني در يزد یکی از مراسم منحصر بهفرد اين شهر است كه در ايام دهه محرم در تكيهها و در روز عاشورا در ميدان قديمي انجام ميشود. همچنين شبيه گرداني كاروان شام در ميدان مركزي نيز از زيباترين جلوههاي عزاداري در اين شهر است.
يكي از مراسمي كه در نقاط مختلف ايران در ايام محرم عموميت دارد و حتي از مرزهاي ايران هم عبور كرده( نخل برداري) يا (نخل گرداني) است. نخل برداري در شهر يزد يكي از منحصر بهفردترين مراسمهاي عزاداري براي امام حسين(ع) است كه با همكاري و مشاركت مردم در تمام مراحل آمادهسازي آن شكل ميگيرد. مردم شهر يزد به نخل اعتقاد راسخي دارند تا جايي كه براي آن بسيار نذر ميكنند؛ يكي طناب ميآورد، ديگري پارچه سبز و حتي پيرمردي درختي نذر ميكند كه در زمان كهنسالي براي مرمت نخل از آن استفاده شود. بعضيها هم بهترين دام خود را جلوي نخل قرباني ميكنند. در تمام مراحل آمادهسازي نخل مردم با هم مشاركت ميكنند. دو نخل بزرگ و قديمي شهر يكي نخل ميدان امير چخماق و ديگري ميدان بعثتبهدليل كهنسالي و برخورد با سيمهاي برق سالهاست كه از جاي خود تكان داده نشدهاند و در اين ايام فقط زينتبندي ميشوند.
آئين شگفت انگيز نخلگرداني
نخل سمبلي از تابوت سيدالشهدا(ع) است. مردم يزد براي بيحرمتي كه دشمنان امام حسين(ع) به بدن ايشان كردهاند و بدن مباركشان را بدون تشييع به خاك سپردهاند همه ساله به جبران اين بيمهري نماد نخل را به عنوان تابوت ايشان به دوششان حمل ميكنند، هر چه نخل بزرگتر باشد با عظمتتر و شكوهش بيشتر است.
وقتي نور خورشيد بر آينه روبهرويي نخل ميتابد جلوهاي زيبا از پيكرپاك و نوراني آن حضرت است. نماد نخل پوشيده از شمشير و دشنه است كه سر آنها در نخل فرورفته و خود نمودي از زخمهايي است كه به پيكر حضرتش وارد شده. حركت نخل روي دوش مردم در ميدان مركزي يزد مانند كشتي رواني است كه بر موج جمعيت سوار است و ميخروشد. فردي سياهپوش جلوي نخل مينشيند و نخل كشان را راهنمايي ميكند و چند نفر در تمام مسير حركت نخل، قرآن و چاووشي ميخوانند و سنج ميزنند و يك نفر هم جلوتر از نخل حركت كرده و مسير راه را براي آن باز ميكند. در ميان موج جمعيت عزاداران چشمتان به تعدادي از نوجوانان ميافتد كه سياهپوشند و لنَگ قرمزي به دور كمر خود بستهاند و مشكي به دوش دارند و در صفي منظم با ذاكر هيئت همخواني ميكنند. در فصل گرما با مشك پر از آب و شربتي كه در جام حضرت اباالفضل العباس (ع) ميريزند از عزاداران پذيرايي ميكنند. دسته اين سقاها علم چهار گوش دو پايه يا يك علم سه گوش با تمثال حضرت اباالفضل(ع) با خود حمل ميكنند.
همين طور كه با دسته عزاداري همراه شديد چند قدم اگر به جلو حركت كنيد چشمتان به اسب سفيد رنگي ميافتد كه خيلي متفاوت از اسبهاي ديگر آذين بندي شده است. چند شال سبز و قرمز ابريشمي به گردن آن آويزان است و در طرف ديگر آن پارچه سفيدي كه به خون آغشته شده قرار دارد و چند تكه چوب قرمز كه به شكل تير و پيكان است در پارچه فرورفته. روي پيشاني اسب آينهاي قرار دارد و كبوتري كه به رنگ قرمز آغشته شده بر پشت اسب سوار است. افسار اين اسب به دست محافظ آن است كه جلوي دسته عزاداري حركت ميكند و اين حركت نمادين را «اسب و كتل» مينامند. به راستي چه باشكوه و زيباست عزاداريهاي اصيل و چه زيباتر، حفظ و احياي آن. اصالت خود را فراموش نكنيم.
