عمليات نظامي روسيه در سوريه از هنگام آغاز آن در روز چهارشنبه 8 مهر با واكنش منفي غرب به ويژه ناتو و امريكا روبهرو شده است. هر چند اين واكنشها تاكنون بيشتر در قالب حملات لفظي بوده، اما بهتدريج غرب وارد فاز عملي براي مقابله با اقدام روسها و خنثي كردن آن شده است. در اين زمينه نخست واكنشهاي ناتو و سپس امريكا مورد بحث قرار ميگيرد.
نشست وزراي دفاع ناتو
نشست وزراي دفاع ناتو روز پنجشنبه 16 مهر در بروكسل برگزار شد. مسئله حضور فزاينده نظامي روسيه در مناقشه سوريه، در صدر دستور كار مباحثات در نشست وزراي دفاع ناتو قرار داشت. اين نشست يك روز پس از آن برگزار شد كه تركيه عضو جنوبي ناتو از ورود مكرر هواپيماهاي جنگنده روسيه به آسمان خود شكايت كرد. ينس استولتنبرگ دبير كل ناتو روز سهشنبه در اين باره اظهار داشته بود كه روسيه هيچ توضيح واقعي براي نقض حريم هوايي تركيه كه «مدت درازي ادامه داشت» ارائه نكرده و گفت اين حادثه «تصادفي به نظر نميرسيد.» در عين حال وزراي دفاع ناتو مجموعه تدابير اتخاذ شده پس از بروز بحران اوكراين را مورد بررسي قرار دادند. با اين همه هدف اصلي اين نشست، آشكارا هشدار به روسيه بود كه ناتو به چالشهاي كنوني در ارتباط با عمليات نظامي روسيه در سوريه پاسخ خواهد داد. در اين نشست وزراي دفاع ناتو با تركيه اعلام همبستگي كرده و همچنين نگراني فزاينده در ميان كشورهاي بالتيك نسبت به مداخله روسيه در شرق اوكراين را بررسي نمودند.
اكنون ناتو با روسيه در دو جبهه يعني در شرق اروپا و در سوريه مواجه است. هر چند كشورهاي شرقي ناتو به ويژه كشورهاي حوزه بالتيك با تشديد بحران اوكراين، ادعا كردند كه در معرض تهديد مستقيم روسيه قرار دارند و به اين بهانه ناتو در يك سال و نيم اخير انواع تدابير را عليه تهديدات ادعايي از جانب روسيه صورت داده است، با اين همه اكنون ناتو با اين واقعيت نه چندان خوشايند مواجه شده است كه روسيه با استقرار انواع تجهيزات نظامي و نيروهاي خود در سوريه، عملاً به مقابله با گروههاي تروريستي پرداخته است. اين اقدام روسيه با ناخرسندي غربيها مواجه شده است. آنها خواهان اين بودند تا هواپيماهاي روسي صرفاً مواضع گروه تروريستي داعش را مورد هدف قرار دهند، با اين حال روسيه كه خواهان حفظ دولت قانوني سوريه است، مبارزه با همه گروههاي تروريستي را در دستور كار خود قرار داده و در اين راستا نه فقط از قدرت هوايي بلكه از زرادخانه موشكي خود نيز استفاده ميكند كما اينكه سرگئي شويگو وزير دفاع روسيه روز چهارشنبه اعلام كرد از ناوهاي جنگي روسيه مستقر در درياي خزر موشكهايي به سوي مواضع داعش - در فاصله ۱۵۰۰ كيلومتري - شليك شده است. با اين حال مسكو ادعاي كشورهاي غربي و مخالفان سوري داير بر اينكه عمدتاً اهدافي غير از داعش را ميزند انكار كرده است. اكنون غربيها و به ويژه ائتلاف نظامي آن يعني ناتو در صدد هستند تا هر چه زودتر پاسخي براي روسيه مهيا كنند. به نظر ميرسد اين بهانه را مسئله ادعاهاي مكرر تركيه درباره تجاوز جنگندههاي روسي به حريم هوايي آن فراهم نموده است. كما اينكه ينس استولتنبرگ دبير كل ناتو قبل از شروع نشست وزراي دفاع ناتو تأكيد كرد ناتو آماده اعزام نيروي نظامي به تركيه براي دفاع از متحد خود در برابر تهديدات از سوي مرزهاي جنوبي است. دبير كل ناتو پيش از نشست وزراي دفاع ناتو در بروكسل با محوريت بحران سوريه، گفت: ناتو پيش از اين با افزايش ظرفيت، توانايي و آمادگي براي استقرار نيروهاي نظامي در كشورهاي متحد از جمله تركيه، به تهديدات پاسخ داده است. ميتوان پيشبيني كرد كه اين وضعيت چندان ماندگار نخواهد ماند و غربيها و متحدان عرب آنها، حداقل با در اختيار قرار دادن انواع سامانههاي ضد هوايي به گروههاي تروريستي در سوريه در صدد مقابله با حملات هوايي روسيه در سوريه بر خواهند آمد.
هشدار ناتو
«ينس استولتنبرگ» دبيركل سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) روز دوشنبه 20 مهر در بيانيهاي همچنين نقض حريم هوايي تركيه را توسط جنگندههاي روس غيرقابل قبول دانست و آن را محكوم كرد. در اين بيانيه تصريح شده است، اقدامات روسيه در سوريه مشاركت در برقراري امنيت و ثبات در منطقه به شمار نميآيد. اين درحالي است كه استولتنبرگ همچنين 28 عضو ناتو را به منظور شركت در نشست فوري شوراي اين سازمان فراخوانده است. در عين حال ناتو نگراني عميق خود را از حملات هوايي اخير روسيه كه براي مبارزه با گروههاي تروريستي در اين كشور انجام ميشود، اعلام كرد. در اين راستا، ناتو نگراني شديد خود را در خصوص استقرار ادوات نظامي روسيه در سوريه و حملات هوايي مسكو در «حماه»، «حمص» و «ادلب» كه تلفاتي را در ميان غيرنظاميان به همراه داشته و داعش را نيز مورد هدف قرار نداده است اعلام كرد.
در واكنش به اين حملات كه ظاهراً حملاتي تأثيرگذار بوده است، غربيها به همراه متحدان عرب خود، روسيه را متهم كردند كه حملاتش به جاي گروه تروريستي داعش بر ديگر گروههاي مخالف متمركز بوده است. كما اينكه ائتلاف اصلي مخالفان سوري تحت حمايت غرب مدعي شدند كه روسيه در اين حملات اهدافي را مورد حمله قرار داده كه داعش در آنها حضور نداشته است. در اين زمينه جان كري وزير امور خارجه امريكا تأكيد كرد به روسها گفته شده كه روسيه نبايد وارد هرگونه اقدام نظامي در سوريه به جز عمليات عليه داعش شود. در مقابل سرگئي لاوروف وزير امور خارجه روسيه، حملات هوايي كشورش به مواضع مخالفان سوري را رد كرده و اعلام كرده بود كه روسيه همانند ائتلاف ضد داعش كه تحت فرماندهي امريكا قرار دارد، مواضع گروههاي تروريستي در سوريه را مورد هدف قرار داده است. به نظر ميرسد رويارويي روسيه و غرب به همراه تركيه و متحدان عرب آن در صحنه سوريه به برههاي حساس رسيده است. در واقع غربيها شاهد هستند كه روسيه در چارچوب حفظ نظام سوريه، در حملات خود همه گروههاي مسلح مخالف دولت سوريه را هدف قرار ميدهد، در حالي كه امريكاييها با اين تصور كه روسها در سوريه فقط داعش را هدف قرار دهند، موافق ضمني خود را با حضور نظامي روسيه در سوريه اعلام كرده بودند. اكنون با حملات شديد هواپيماهاي روسي، وضعيت گروههاي تروريستي در سوريه رو به وخامت گذاشته است و به همين دليل غربيها در قالب ناتو به دنبال بهانهاي براي مقابله با روسها و محدود كردن دايره عمل روسيه در سوريه هستند. واكنش شديد و غيرمتعارف تركيه و ناتو به مسئله ورود اتفاقي جنگنده روسيه به حريم هوايي تركيه، ميتواند به نوعي نشانه آمادگي ناتو براي برخورد با روسيه در صحنه هوايي سوريه باشد. زيرا تداوم حملات هوايي روسيه ميتواند به تضعيف شديد گروههاي تروريستي كه غرب از آنها حمايت ميكند منجر شده و موازنه قدرت را بهسود دولت قانوني سوريه تغيير دهد. شايد به همين دليل است كه باراك اوباما رئيسجمهوري امريكا دستور تأمين مجدد تجهيزات براي معارضان سوري را صادر كرده است تا بدين ترتيب مجدداً موازنه قدرت بهسود مخالفان در سوريه تغيير كند.
اقدامات امريكا و اتحاديه اروپا
حملات هوايي و موشكي شديد روسيه به مواضع گروههاي تروريستي در سوريه موجب شده تا امريكا و همپيمانانش اقدام به تقويت اين گروهها كنند. در اين زمينه شبكه سيانان در گزارشي به نقل از مقامات نظامي امريكايي از تحويل مقادير قابل توجهي تجهيزات نظامي به شورشيان مخالف دولت سوريه خبر داد. به نظر ميرسد تحولات اخير در صحنه ميداني سوريه باعث شده تا نه فقط معادلات قبلي در اين كشور برهم ريخته شود، بلكه با وارد شدن متغيرهاي جديد، اكنون موازنه قوا به نفع دولت سوريه تغيير يابد و همين مسئله باعث اقدامات شتابزده غربيها به ويژه امريكا براي بازيابي توان گروههاي شورشي بهاصطلاح ميانهرو شده است. حملات پردامنه روسيه موجب شده تا موقعيت انواع گروههاي تروريستي در داخل اين كشور كاملاً تضعيف شود از همين رو امريكا و متحدانش اقدام به ارسال تجهيزات جديد براي اين گروهها كردهاند. امريكا براي توجيه اين اقدام خود مدعي شده كه اين گروهها تسليحات خود را عليه داعش بهكار خواهند گرفت. در عين حال كشورهاي غربي به شدت از حملات هوايي روسيه به مواضع گروههاي ميانهرو مخالف دولت سوريه، انتقاد كردهاند. در اين زمينه روز دوشنبه وزراي خارجه اتحاديه اروپا در بيانيه پاياني نشست خود از مسكو خواستند حملات و بمباران عليه شورشيان مخالف بشار اسد كه افراطي نيستند، را متوقف كند. همچنين فدريكا موگريني مسئول سياست خارجي اتحاديه اروپا در اين نشست در اظهاراتي تأكيد كرد كه روسيه با اقدام نظامي خود در سوريه قواعد بازي را تغيير داده است. در چهار سال گذشته اين غربيها و متحدان عرب آنها بودند كه بهمنظور سرنگوني دولت قانوني سوريه، به حمايت از تشكيل و سپس تقويت انواع گروههاي مسلح در سوريه پرداختند. اكنون كه روسيه براي كمك به دولت قانوني سوريه و سركوبي تروريسم وارد عمليات در اين كشور شده، غربيها مدعي بر هم خوردن قواعد بازي شدهاند. با اين حال در واقع اين غربيها هستند كه هيچ قاعدهاي را در صحنه سوريه رعايت نكردهاند. در عين حال شواهد حاكي از تلاش امريكا براي بهدست گرفتن مجدد بازي در صحنه سوريه با كمكهاي تسليحاتي به گروههاي مسلح بهاصطلاح ميانه رواست. با اين حال چشمانداز اميدواريكنندهاي براي غربيها در صحنه سوريه وجود ندارد.
