شيوه نوين ارتباطي در عصر جديد كه براي استفاده كاربران تلفن همراه طراحي شده، به عنوان پرمخاطبترين ابزار فناوري ارتباطي، در زندگي فردي و اجتماعي بشر جايگاه ويژهاي دارد و به نظر ميرسد جزو جدانشدني تعاملات روزمره افراد جامعه محسوب ميشود به طوري كه براي بسياري از افراد جامعه، زندگي بدون آن امكانپذير نيست يا دستكم مطلوبيتي ندارد. در اين ميان گرايش كودكان و نوجوانان به فناوريهاي ارتباطي صرفاً به عنوان سرگرمي روز به روز بيشتر ميشود و ادامه اين فرايند مسير تربيت آنان را با چالشهايي جدي روبهرو خواهد كرد. اگر چارهاي اساسي در اين زمينه نينديشيم نسلهاي فردا تبديل به بردگان بيچون و چراي ابزارهاي ارتباطي خواهند شد.
آمارهاي هشداردهنده
بر مبناي پژوهشهاي به عمل آمده نزديك به 22درصد كودكان 6 تا 9 سال، 60 درصد 10 تا 14 سالهها و تقريباً 84 درصد از 15 تا 18 سالهها داراي تلفن همراه هستند و اين پديده اجتماعي را ميتوان به عنوان يك معضل جهاني تلقي كرد. به عنوان مثال، در تحقيقي كه در امريكا انجام يافته مشخص شد كه 37 درصد نوجوانان كاربران تلفن همراه گفتهاند كه بدون اين شيوه ارتباطي قادر به ادامه زندگي نيستند. متأسفانه چنين واقعيتي ما را به اين نتيجه ميرساند كه بسياري از نوجوانان ترجيح ميدهند با دوستان خود از طريق تلفن و شبكههاي اجتماعي رابطه داشته و كمتر يكديگر را ملاقات كنند.
تربيت نسلي عاجز از تعامل اجتماعي
در واقع استفاده پيشهنگام از تلفن همراه و در اختيار قرار دادن اين دستگاه در دست كودكان و نوجوانان و گسترش بيش از پيش ارتباطات از طريق نرمافزارهاي كاربردي نوظهور، به نظر ميرسد نسل آينده را در كنشهاي رو در رو دچار مشكل كند و بدترين تصوير اين روند وجود كودكان و نوجواناني است كه از سادهترين مهارتهاي كلامي و رابطهاي چهره به چهره بيبهره خواهند بود.
متأسفانه برخي از والدين تلفن همراه را براي فرزندان خود وسيلهاي ضروري تلقي ميكنند، در حالي كه استفاده درست از اين ابزار ارتباطي هنوز براي كودكان فرهنگسازي نشده است، به عبارتي همراه داشتن موبايل داراي ضررهايي بيش از منفعت آن براي بچههاي ما است.
آسيبهاي بيشمار جسمي و رواني
گوشهگيري، دوريگزيني از جمع و اعتماد به نفس پايين از آسيبهاي مهم استفاده افراطي و نامناسب كودكان از اين ابزار ارتباطي است و شادابي و هيجان فيزيكي را از اين گروههاي سني ميگيرد. البته وسايل ارتباطي همچون تلفن همراه، لپتاپ و تبلت صرفاً موجب تنبلي و مشكلات جسمي كودكان نميشود بلكه آنان در معرض انبوهي از اطلاعات قرار ميگيرند كه بدون هيچگونه گزينش و گذشتن از صافي ممكن است ذهن و شخصيت آنان را تخريب كند.
بحراني فراروي والدين
افراط كودكان در استفاده از ابزارهاي ارتباطي، به يك معضل و بحران براي والدين تبديل شده است، چراكه دسترسي آسان به فضاي اينترنت، كنجكاوي نوجوانان و رجوع به سايتهاي غيراخلاقي، تماشاي كليپهاي ناشايست و انتشار آن در بين همسالان يا سوءاستفاده احتمالي ديگران از آن، مشكلات اخلاقي زيادي را براي فرزندان به وجود آورده كه غيرقابل انكار است. در واقع فرزندان ما در زمان و شرايطي نامناسب و بحراني از مسائلي آگاه ميشوند كه بسترهاي ذهني لازم برايشان مهيا نشده است.
اين آگاهيهاي لجام گسيخته، بلوغ زودرس را در كودكان به وجود ميآورد. در واقع اين دانشافزايي نابهنگام باعث زير سؤال رفتن ارزشها، هنجارهاي خانوادگي و اقتدار اخلاقي پدر و مادر و همچنين زمينهساز ايجاد تعارضات فراوان خانوادگي شده است.
آفت تحصيلي دانشآموزان
از سويي بر خلاف نظر برخي افراد كه تصور ميكنند امكانات نوين ارتباطي موجب دانشافزايي كودكان و نوجوانان ميشود اما در عمل به دليل استفاده نادرست و افراطي و صرفاً براي سرگرمي شاهد افت تحصيلي دانشآموزان هستيم.
بر مبناي گزارشهاي آماري وزارت آموزش و پرورش در سال 93، از مجموع يك ميليون و 300 هزار دانشآموزي كه در امتحان نهايي شركت كردهاند بيش از 80 درصد دانشآموزان با ميانگين نمره 12 قبول شدند كه نشان ميدهد علاوه بر پايين بودن كيفيت آموزشي كه بر كسي پوشيده نيست، ما با نوعي افت شديد تحصيلي در جامعه مواجهيم كه استفاده از تلفن همراه و ورود دانشآموزان به فضاي مجازي و سرگرم شدن در شبكههاي اجتماعي و بازيهاي اينترنتي يكي از مهمترين دلايل آن است.
ضرورت پيشگيري از اعتياد نوين
بر اساس پژوهش بنياد علوم رفتاري كه از ابتداي سال ۹۲ تا پايان سال ۹۳ بين ۴ هزار و ۶۵۰ نوجوان ۸ تا ۱۴ ساله در تهران، اصفهان، ابهر، رودبار، رشت و كاشان انجام شده، مشخص شد كه ۳۰ درصد نوجوانان به بازيهاي رايانهاي اعتياد دارند. گفتني است ميان وضعيت اقتصادي خانوادگي و استفاده از بازيهاي پيشرفته رايانهاي ارتباط مستقيم و معناداري وجود دارد. در واقع در خانوادههايي كه پدر و مادر هر دو شاغل هستند، كودكان چهار برابر بيش از همسالان ديگر براي بازيهاي مزبور وقت صرف ميكنند. هر چند در عصر حاضر آشنايي نوجوانان و جوانان با تكنولوژي و نرمافزارهاي جديد ضروري به نظر ميرسد، اما علاقه بيمارگونه دانشآموزان به انواع بازيها را بايد قابل تأمل دانست، زيرا علاوه بر اينكه اين وابستگيها ميزان مطالعه آنان را كاهش داده و تأثير مستقيمي بر افت تحصيليشان دارد اما اين مسئله وقتي آسيبزاتر خواهد بود كه آنان به طور ناخواسته معتاد فضاي مجازي ميشوند و بدون اطلاع از آسيبهايي كه تهديدشان ميكند، خود را اسير دست و پا بسته آن ميكنند.
*
آسيبشناس اجتماعي و عضو انجمن جامعهشناسي ايران
