نزديك به 30 روز از اعلام جمعبندي مذاكرات در شهر وين اتريش ميگذرد و در اين مدت تحليلها و نگاهها نسبت به مفاد و نقاط ضعف و قوت برجام و همچنين قطعنامه 2231 متفاوت و گاه متناقض بوده است اما آنچه در اين ميان بيش از هر موضوع ديگر بر فضاي توافق سايه افكنده تفسيرهاي دوگانه و پارادوكسمحور مقامات ايراني و امريكاييها است؛ مسئلهاي كه بايد از آن به عنوان بزرگترين چالش پيش روي توافق ياد كرد.
اظهارات و مواضع برخي مقامات امريكايي به محض رسانهاي شدن متن برنامه اقدام مشترك از همان روز تا به امروز را بايد موضوع مهمي به شمار آورد، رفتاري كه دقيقاً پس از قرائت توافق ژنو 3 و بيانيه لوزان هم تكرار شد، چراكه چنين مسئلهاي در درجه نخست نمايانگر «غير قابل اعتماد بودن امريكايي»ها است و در كنار آن «تفسيرپذير بودن بندها و مواد متن ارائه شده توافق» را نشان ميدهد. اين بدان معناست كه اولاً بر خلاف آن دسته از كساني كه چشمانداز مذاكرات با امريكا را در مباحث مورد مناقشه ديگر روشن ميبينند، افق مناسبي را نميتوان براي آن متصور بود چراكه مقامات اين كشور ظرفيت آن را دارند كه در هر شرايطي و حتي به محض ترك ميز مذاكره مواضعي را اتخاذ كنند كه منافع و مصالح كشور مقابل را مخدوش كند.
ثانياً تفسيرپذير بودن متن برنامه اقدام جامع مشترك كه امريكاييها سطح قابل تأملي از آن را به نمايش گذاشتند اين احساس نگراني را بهوجود ميآورد كه تعهدات خود را همانند توافقنامه ژنو 3 عملي نكنند، آنگونه كه پس از اين توافق امريكاييها نه تنها تحريمها عليه كشورمان را كم نكردند، بلكه بيش از 100بار هم بر دامنه آن افزودند. با توجه به برداشت متفاوت باراك اوباما، رئيسجمهور امريكا در يك برنامه تلويزيوني دقايقي پس از برنامه اقدام جامع مشترك وين با آنچه دكتر روحاني در گزارش تلويزيوني خود عنوان كرد بايد نگراني خود را از اجراي اين توافق در ماههاي آتي بيان كرد چراكه اصل در يك سند حقوقي بينالمللي تنظيم و امضاي آن نيست بلكه چگونگي اجرا و عمل به تعهدات از سوي دو طرف مذاكره است.
بعد از راستيآزمايي اقدامات ايران تخفيف تحريمها آغاز ميشود!
يكي از تفسيرهاي جالب و بحثبرانگيز از برجام را وزارت خارجه انگليس ارائه داد و بيانيه داد: «بعد از راستيآزمايي اقدامات ايران تخفيف تحريمها آغاز ميشود!» سايت وزارت خارجه انگليس گزارش داد تحريمها و محدوديتهاي اتحاديه اروپا درخصوص تجارت با ايران همچنان پابرجاست و به محض آنكه راستيآزمايي آژانس درباره اقدامات ايران تكميل شد، تخفيف تحريمهاي مالي و اقتصادي جامع آغاز ميشود. در اطلاعيه بهروز شده وزارت امور خارجه انگليس آمده است: بازرگانان انگليسي بايد تضمين دهند از همه نظام تحريمها تبعيت ميكنند و بايد به دنبال تذكرات حقوقي مستقل باشند. توافق هستهاي ميان ايران و قدرتهاي جهاني در ابتدا تأثيري بر تخفيف تحريمهاي هدفمند بر اساس طرح مشترك اقدام موقت ۲۰۱۳ نخواهد داشت. كالاهاي بشردوستانه نظير دارو همچنان معاف از تحريم هستند. تخفيف تحريمها بر اساس برنامه جامع اقدام مشترك كه در ۱۴ ژوئيه ۲۰۱۵ حاصل شد به صورت مرحلهاي اجرا ميشود و اولين مرحله آن زماني رخ ميدهد كه ايران همه اقدامات توافقي را درباره برنامه هستهاياش صورت دهد و آژانس بينالمللي انرژي اتمي اين مسئله را تأييد كند. اين امر چندين ماه به طول ميانجامد اما اين جدول زماني توسط ايران اداره ميشود به محض آنكه راستيآزمايي آژانس درباره اقدامات ايران تكميل شد، تخفيف تحريمهاي مالي و اقتصادي جامع آغاز ميشود.
تحريمهاي مرتبط با منع اشاعه هستهاي باقي ميماند تا جامعه بينالمللي درباره ماهيت صلحآميز برنامه هستهاي ايران اطمينان حاصل كند. اگر ايران به تعهداتش عمل كرد و تحريمها روند معكوس درپيش گرفت، دولت انگليس به بخش مالي و اقتصادي براي استفاده از فرصتهاي به وجود آمده و ارتقاي سرمايهگذاري و تجارت بين دو كشور كمك ميكند. تصميمات تجاري بنگاههاي اقتصادي انگليس از جمله اينكه با ايران تجارت داشته باشند يا خير، به دولت ارتباطي ندارد.
كنگره ميتواند توافق هستهاي را بازنويسي كند!
حال بخش كوتاه ديگري از تفسير غربيها درباره متن جمعبندي را ميتوان طي دو روز اخير مشاهده كرد؛ آنجايي كه روزنامه وال استريت ژورنال در يادداشتي ابعاد تازهاي از برجام را به افكار عموم منتقل ميكند. اين روزنامه در حالي كه دولت ايران و امريكا تنها گزينههاي پيش روي مجلس دو كشور را قبول يا رد برجام عنوان ميكنند در مطلبي با عنوان «كنگره ميتواند توافق ايران را بازنويسي كند» به حق قانوني كنگره براي تغيير توافق پرداخته و نوشته: «از آنجا كه كنگره بر اساس قانون ميتواند توافق هستهاي را به طور كامل رد كند پس طبيعي است كه ايران و شركاي مذاكرهكننده ما نبايد در صورتي كه كنگره گامي كوچكتر برداشته و توافق را براي مذاكرات مجدد به رئيسجمهور بازگرداند، شگفتزده شوند.»
در اين گزارش آمده است: «هيچ چيز غيرعادي در رابطه با تغيير و بازنويسي توافق توسط كنگره وجود ندارد. سنا تاكنون خواستار اعمال تغيير در بيش از 200 معاهده كه براي تأييد در اختيار آن قرار گرفته، شده است. وال استريت ژورنال در ادامه ضمن پرداختن به سوابق تاريخي رد يا اعمال تغيير در معاهداتي كه به كنگره امريكا ارائه شده است، مينويسد:«با اين حال بايد گفت كنگره تا كنون دست كم 130 بار در تاريخ امريكا، توافقنامههاي بينالمللي كه توسط شاخه اجرايي [دولت] امضا شده را رد كرده است. به 22 معاهده، رأي مخالف داده شده است و بر اساس گزارشات سرويس تحقيقات كنگره در سالهاي 1987 و 2001، دستكم 108 معاهده ديگر نيز به علت امتناع سنا از رأيگيري در مورد آنها، به صورت دائمي مسدود شدهاند.
علاوه بر اين، گزارش سال 1987 سرويس تحقيقات كنگره (CRS) نشان دهنده آن است كه 200 معاهده كه از سوي قوه مجريه تأييد شده است، متعاقبا به علت تغييرات درخواستي سنا، مورد اصلاح قرار گرفته و پس از آن تأييد شده و به اجرا در آمده است.»
در ادامه اين گزارش آمده است:«قانون بازبيني توافق هستهاي ايران [در كنگره امريكا] كه آقاي اوباما در ماه مي آن را امضا كرد، شامل مادهاي نيست كه شرايط تأييد توافق در كنگره را روشن كرده باشد اما به هر حال صدور قطعنامه عدم پذيرش توافق يا وضع قانون جداگانه در اين رابطه، ميتواند مشخص نمايد كه چه تغييراتي براي جلب رضايت كنگره در توافق مورد نياز است. از آنجا كه كنگره بر اساس قانون ميتواند توافق هستهاي را به طور كامل رد نمايد پس طبيعي است كه ايران و شركاي مذاكرهكننده ما نبايد در صورتي كه كنگره گامي كوچكتر برداشته و توافق را براي مذاكرات مجدد به رئيسجمهور بازگرداند، شگفتزده شوند.»
ايران گناهكار است، مگر خلافش ثابت شود!
روزنامه امريكايي «شيكاگو تريبيون» رسانه ديگري است كه به تبعيت از مقامات امريكايي تفسيرهاي جهتدار از متن جمعبندي مذاكرات را مطرح ميكند و در خبري با عنوان «اگر ايران تقلب كند چه؟» با ادبياتي توهين آميز مينويسد:
«احتمالاً ايرانيها اين نكته از توافق را فهميدهاند كه اگر امشب فريبكاري كنند، فردا روز گريه و زاري آنهاست.»
اين روزنامه با بيان اينكه «اين را بدانيد، تخطي از توافق هستهاي قابل شناسايي و افشاست و براي ايران هزينه بالايي خواهد داشت» نوشت: «طبق اين سناريو، از آن هم بدتر اين است كه ايران از زير تخلفهايش شانه خالي خواهد كرد. ايران يكي پس از ديگري درباره تعهدات خود دبه خواهد كرد، جلوي ناظران را خواهد گرفت، اختلافات پشت سرهم رديف ميشوند و كشورهاي امضاكننده توافق از اين مسائل چشم پوشي خواهند كرد. سناتور «مارك روبيو» در اينباره گفته است:«مجموعهاي از تخلفات كوچك و مكرر اتفاق ميافتد كه با گذر زمان سازوكار اجرايي را فرسوده ميكنند.» اين روزنامه امريكايي با بررسي تهديد ادعاشده درباره فريبكاري ايران، نوشت:«نبايد از تأخير 24 روزه بازرسيها از تأسيسات نگران بود، چراكه مواد هستهاي نه تنها هفتهها، بلكه قرنها دوام ميآورند. در ثاني، بر اساس گزارشي كه انديشكده بلفر (Belfer) منتشر كرده است، حتي اگر ايران موفق شود شواهد تخلفات خود را پنهان كرده يا از بين ببرد، امريكا هنوز هم ميتواند اين طور نتيجهگيري كند كه ايران تقلب كرده است. به عبارتي، ما مجبور به اثبات گناهكاري نيستيم، بلكه ايران است كه بايد بيگناهياش را ثابت كند.»
اين روزنامه امريكايي در ادامه نوشت: «اما بدترين فرضيه را در نظر بگيريد و تصور كنيد ايران تخلفي مرتكب شود و شركاي امريكا با كشف راهحل مبتكرانهاي جلوي وضع تحريمها را بگيرند. در اين صورت چه ميشود؟ امريكا هنوز چاره نهايي را در اختيار دارد؛ اقدام نظامي.»
اين روزنامه تأكيد ميكند:«هر جمهوريخواهي به كاخ سفيد راه يابد به جاي آن كه به ايران اجازه دبه كردن بدهد، به اين كشور حمله خواهد كرد و اگر به جاي دولت ايران بوديم، بر سر اين شرط نميبستيم كه هيلاري كلينتون [نامزد دموكراتها] نيز تصميم ديگري بگيرد، او كسي بود كه به جنگ عراق رأي داد و به اوباما براي بمباران ليبي و سوريه فشار وارد كرد.»
اين روزنامه در پايان مينويسد:«ايران مجبور است با اين واقعيتها روبهرو شود: هرگونه تخلف از توافق هستهاي كشف و افشا خواهد شد. وقتي چنين اتفاقي بيفتد، ايران هدف همان تحريمهاي دردناك اقتصادي قرار خواهد گرفت كه توافق را براي فرار از آنها دست و پا كرده بود، يا با اقدام نظامي روبهرو خواهد شد كه نتيجه ديگري بود كه توافق قصد دفع آن را داشت.»
تفسيرهايي كه نگرانكننده است
هر چند فهرست اظهارات و مواضع مقامات و رسانههاي غربي كه نشاندهنده تفسيرهاي متفاوت آنها از متن برجام و حتي قطعنامه 2231 است به دهها مصداق بر ميگردد اما آنچه در اين ميان مهم است اين نكته است كه در صورت استمرار غربيها بر چنين رويهاي و چارهانديشي نكردن طرف ايراني براي آن ميتواند اجراي تعهدات به خصوص از سوي امريكاييها را دچار مشكل و چالش اساسي كند به صورتي كه ميتوان انتظار اين را داشت كه بسياري از وعدههاي طرف مقابل تنها به صرف برداشت متفاوت آنها از متن بر زمين مانده و انتظارات ايران هيچ گاه رنگ تحقق به خود نگيرد.
امریکا قصد انجام توافق با ایران را ندارد
