پيوستن آنكارا به ائتلاف ضد داعش و تغيير موضع ناگهاني تركيه در قبال تروريسم آن هم پس از گذشت چند سال حمايت مستقيم از تروريستها در منطقه و همزمان با موافقت امريكا براي ايجاد منطقه حائل در خاك سوريه، اين كشور را وارد ماجراجويي خطرناكي كرده كه چشم انداز مثبتي براي آن متصور نيست. اگرچه تركيه در ظاهر نوك حملات خود را عليه داعش نشانه رفته اما دليل اصلي ماجراجويي اردوغان، مقابله با قدرتيابي كردها در شمال سوريه است.
اين روزها، منطقه خاورميانه بار ديگر دستخوش تحولي مهم شده كه از تصميمات جديد يكي از بازيگران اصلي منطقه در راستاي بازنگري در روندهاي سياستگذاري و اقدام خود ناشي ميشود. دولت تركيه كه در يك سال اخير، همواره سياستهاي مبهمي را در قبال گروه تروريستي داعش در پيش گرفته بود، روز جمعه (2 مرداد) به ناگاه حملاتي عليه مواضع داعش در سوريه ترتيب داد؛ حملاتي كه پس از موافقت واشنگتن با ايجاد منطقه پرواز ممنوع در خاك سوريه انجام شد. همزمان، آنكارا ضمن گشودن جبههاي ديگر، مواضع گروه مسلح حزب كارگزارا ن كردستان «پ ك ك» را نيز هدف حمله قرار داده است.
پس از چهار سال حمايت مستقيم تركيه از تروريستهاي داعش و گسيل داشتن دهها هزار تكفيري از خاك اين كشور به سوريه براي مقابله با نظام بشار اسد، رئيسجمهور سوريه، الان آنكارا با تغيير 180 درجهاي در سياست خارجي، مرزهاي خود را به روي تروريستها بسته است. امريكا در يك سال گذشته بارها سعي كرد تا تركيه را به مشاركت در ائتلاف ضد داعش وادار كند ولي رهبران آنكارا پاسخ مثبتي به اين درخواستها ندادند و تنها راه ورود به ائتلاف را ايجاد منطقه پرواز ممنوع در خاك سوريه بيان داشتند اما واشنگتن به دلايل مختلف با اين امر موافقت نكرد. بنابراين، در اوضاع كنوني به نظر ميرسد تنها راهي كه آنكارا ميتوانست امريكاييها را براي ايجاد چنين منطقهاي در سوريه قانع سازد، اعلام همراهي با ائتلاف بينالمللي ضد داعش و حمله به مواضع اين گروه تروريستي است. موافقت امريكا با ايجاد منطقه پرواز ممنوع در سوريه در روزهاي اخير سبب شده تا اردوغان با استفاده از اين فرصت به رؤياي چند ساله خود تحقق بخشد. تغيير موضع تركيه در مقابل داعش، يعني از حمايت مستقيم به مقابله رودررو با تكفيريها سؤالاتي را در ذهن ناظران و كارشناسان بينالمللي ايجاد كرده است كه آيا واقعاً اردوغان در مقابله با تروريستها جدي است يا در پس اين اقدام اهداف پنهاني نهفته است كه تركيه را وارد ماجراجويي خطرناكي در سوريه كرده كه چشمانداز آن چندان روشن نيست.
رفع اتهام همكاري با داعش
آنكارا با حملات پراكنده به مواضع داعش، ميخواهد نمايشي راه انداخته و اين طور وانمود كند كه در حال مبارزه با تروريسم است و به نوعي سعي در رد اتهامات وارده مبني بر همكاريهاي آشكار و پنهان با داعش دارد، چراكه در سالهاي اخير منابع رسانهاي بارها از همكاري مستقيم دستگاههاي اطلاعاتي و امنيتي تركيه با تروريستها پرده برداشتند كه مقامات آنكارا همواره اين اخبار را تكذيب كردند. برخي ناظران حملات تركيه عليه داعش را نمايشي ميدانند. آنها معتقدند كه داعش و تركيه به جنگ تمام عيار عليه يكديگر اقدام نميكنند، زيرا هر دو طرف به همكاري باهم نياز دارند. داعش كه در سالهاي گذشته از حمايت كامل آنكارا برخوردار بوده و به راحتي از مرزهاي تركيه به سوريه تردد ميكرده براي ادامه حيات خود در سوريه و عراق به پشتيباني تسليحاتي تركيه نياز دارد. آنكارا نيز براي پيشبرد اهداف خود در سوريه براي مقابله با دولت سوريه به كمك داعش نياز دارد تا از آنها به عنوان اهرم فشاري در مقابل بشار اسد استفاده كند. بدين ترتيب نميتوان رويكرد ضد تروريستي آنكارا را جدي گرفت.
ترميم وجهه بينالمللي
حمايت آنكارا از داعش در طول دو سال اخير بر وجهه بينالمللي تركيه به شدت آسيب وارد كرده بود، تا جايي كه مدافعان حقوق بشر، سازمانهاي بشردوستانه و حتي حاميان تركيه نيز به انتقاد شديد از دولت آنكارا پرداخته بودند. جو بايدن، معاون رئيسجمهور امريكا در اظهاراتي صراحتاً تركيه را به عنوان حامي داعش قلمداد كرده و از اين كشور شديداً انتقاد كرده بود. بنابراين قابل تصور است كه دولت اردوغان در اقدامي جهت ترميم موقعيت سياسياش مبادرت به حمله به مواضع داعش نموده است. خبرگزاري رويترز هفته گذشته در گزارشي نوشت: اردوغان ظاهراً اميدوار است از اين فرصت به دست آمده براي خروج از بحران استفاده كرده و با اتخاذ موضعي قاطعانهتر در قبال داعش جايگاه بينالمللي تركيه را احيا كند. هليل كاراولي، تحليلگر ترك ميگويد: با توجه به اينكه اردوغان تاكنون نتوانسته است به هدف خود در سوريه يعني سرنگوني بشار اسد دست يابد و از سوي ديگر، داعش نيز به يك مشكل تبديل شده است، پيوستن به ائتلاف ضد داعش و بمباران مواضع تروريستها ميتواند ابزاري مناسب براي كسب وجهه بينالمللي باشد.
مقابله با قدرتيابي كردها
از زمان آغاز بحران در سوريه، علاوه بر خواست اردوغان مبني بر كنارهگيري اسد از قدرت، نگراني از آينده كردهاي اين كشور نيز همواره در رأس اولويتهاي دولت تركيه قرار داشته است و آنكارا به دنبال بهانه لازم براي مقابله با كردها بود. الان حضور داعش در عراق و سوريه و انجام حملات تررويستي در تركيه، به بهانهاي براي دولت تركيه تبديل شده تا بار ديگر به مواضع «پكك» حمله كند. اردوغان جنگ با داعش را دستاويزي براي حمله به نيروهاي كرد قرار داده است كه آنها را تهديدي براي تماميت ارضي كشور تركيه ميداند. پيشرويهاي اخير نيروهاي مردمي كرد در شمال سوريه و آزاد كردن بخشهايي از اين مناطق از دست داعش نگراني تركيه را در پي داشته است و مقامات اين كشور بارها مخالفت خود را با تشكيل دولت مستقل كرد در مرزهاي جنوبي خود اعلام داشتهاند. آنكارا از اين نگران است كه موفقيت يگانهاي مدافع خلق كرد در شمال سوريه باعث تحريك احساسات جدايي طلبانه كردهاي تركيه و به ويژه پكك شود. حملات جنگندههاي تركيه در حالي صورت ميگيرد كه آنكارا از سال ۲۰۱۳ با حزب كارگران كردستان پيمان صلح امضا كرده است، ولي در پي اين حملات كردها به طور يكجانبه مذاكرات صلح را ملغي اعلام كرد و به اين ترتيب آتشبس ميان دو طرف به صورت رسمي پايان يافته محسوب ميشود كه تحقق صلح اردوغان با كردها را به رؤيا تبديل خواهد كرد.
پس از راهيابي كردها به پارلمان تركيه اردوغان و حزب عدالت و توسعه از اين مسئله نگران شدند و سعي در مقابله با آن برآمدند تا بتوانند از قدرتيابي كردها در عرصه سياسي تركيه جلوگيري كنند. ازاينرو، تركيه با ايجاد درگيري دوباره با كردها ميخواهد آنها را دوباره از فعاليتهاي سياسي و مدني به سمت جنگهاي چريكي و ترورها سوق دهد تا همانند گذشته كردها به جاي اينكه به فعاليت حزبي و پارلمان فكر كنند، سلاح در دست بگيرند كه به باور ناظران، در اين صورت حزب متبوع اردوغان براي ساليان دور ميتواند جلوي نهادسازي كردها را بگيرد و اكثريت پارلمان و نهادهاي قدرت را نيز در اختيار داشته باشد.
ارتقاي جايگاه داخلي
ورود احتمالي تركيه به خاك سوريه و تشديد تنشها ميان دو كشور اگرچه ممكن است با نارضايتي و مخالفت برخي جريانهاي كشور مواجه گردد اما عملاً كشور را به ورطه حساسي كشانده و ممكن است زمينه ارتقاي اردوغان در سطح داخل را در خلال انتخابات آتي يا اعمال فشار بر ساير گروهها جهت ائتلاف با حزب عدالت و توسعه ترغيب نمايد. به باور برخي ناظران، تلاش حزب عدالت و توسعه براي امنيتي كردن فضا سبب ميشود، ديگر احزاب مخالف و همچنين افكار عمومي به سمت پذيرش ادامه اقتدار اين حزب و تشكيل دولت با محوريت عدالت و توسعه سوق داده شوند، زيرا اكنون اين حزب است كه قدرت را در دست دارد و چنين عملياتي را آغاز كرده است.
عبدالباري عطوان، تحليلگر جهان عرب، ماجراجويي اردوغان را خطرناك توصيف كرده و معتقد است كه تركيه در دامي افتاده است كه غرب براي بيثبات كردنش پهن كرده است، چراكه تركيه برنامه امريكا در منطقه را درست نخوانده است و در اين انديشه است كه از تبعات اين برنامه مصون خواهد ماند. اما حقيقت اين است كه تركيه با چشمان باز به سمت يك پرتگاه عميق پيش ميرود تا اين كشور را به جهنمي بازگرداند كه غرب خواهان آن است يعني تبديل به يك كشور محكوم شده بيثبات.
ميتوان گفت در حال حاضر تركيه عملاً در سه جبهه وارد نبردي شده كه نتيجه آن ميتواند تأثيراتي مهم و تعيينكننده نه تنها بر سرنوشت خود اين كشور، بلكه بر كليت منطقه داشته باشد. گرچه پيوستن تركيه به ائتلاف ضد داعش ممكن است به توقف برخي حملات تروريستها منجر شود اما ماجراجويي خطرناك اردوغان، حملات حاميان داعش براي برهم زدن ثبات تركيه را افزايش خواهد داد. عمليات تروريستي و احتمالاً حملات به بخش گردشگري اين كشور اقداماتي است كه ميتواند در رأس برنامههاي تكفيريها قرار گيرد، همچنان كه برخي اعضاي داعش در شبكههاي اجتماعي آن را مطرح كردهاند. از سوي ديگر، درگيري مجدد با كردها و حملات احتمالي پكك به ارتش تركيه نيز به تشديد بيثباتي در داخل دامن خواهد زد و انتقادات سياسي از اردوغان، دولت وي را در آستانه سراشيبي قرار خواهد داد.
