وظيفه ما در قبال نعمت زبان چيست؟
يكي از نعمتهاي ارزشمند و گرانقدري كه پروردگار جهانيان خداوند بارك و تعالي به انسان عطا فرموده و مايه اصلي آن را با سرشت بشر در آميخته، قدرت بيان است. نعمت سخن گفتن عامل مهمي در تكامل انسانها و عملي جدا نشدني از زندگي هر شخصي است. در ارتباطات و برخورد با افراد جامعه، كلام، نقش مهمي دارد.
از جمله رفتارهايي كه افراد، توجه كمتري به آن ميكنند و نبود آن در اقشار مختلف جامعه كم و بيش ديده ميشود، نيكو سخن گفتن است. كلامي كه ادب و عطوفت در آن هويدا باشد. در مقابل بد زباني و گفتار زشت، روش اصلي برخي از افراد شده است. كلامي كه عاري از ادب اسلامي و سرشار از خشونت و زشتي است و رابطههايمان را تيره و تار ميكند.
خداوند متعال در قرآن كريم آداب صحيح سخن گفتن را بيان فرموده است. در رابطه با نيكو سخن گفتن در معارف قرآني بسيار آمده است و در جاي جاي آن به كلام زيبا داشتن سفارش شده است. ويژگيهاي يك كلام نيكو را خداوند متعال در هشت مورد بيان فرمودهاند: مستدل و محكم باشد، پسنديده و به اندازه باشد، نرم و مهربانانه باشد، شيوا و رسا و واضح باشد، كريمانه و بزرگوارانه باشد، زيبا، نيكو و مطلوب باشد، بهترينها گفته شود، حتي مجادلات و گفتوگوهاي انتقادي، به بهترين وجه باشد.
در آيات مختلف قرآن كريم، خداوند متعال با پيامبران، ملائكه، مؤمنان، عموم مردم و حتي با كفار و مشركان، ادب در كلام را به طور كامل رعايت ميكند. به مؤمنان نيز دستور ميدهد با ديگران زيبا سخن گفته و از به زبان آوردن گفتار زشت و بيادبانه (حتي در مقابل كافران و ابلهان) دوري گزينند: با مردم (به زبان) خوش سخن بگوييد و به بندگانم بگو آنچه را كه بهتر است بگويند، كه شيطان ميانشان را به هم ميزند، زيرا شيطان همواره براي انسان دشمني آشكار است.
زيباگويي و شيرينسخني در معارف رسيده از اهل بيت عليهمالسلام نيز تأكيد شده است و ريز رفتارهاي مؤثر و مهم در موضوع سخن نيكو را بيان فرمودهاند. «بهترين كارها اطعام كردن و نيكو سخن گفتن است و بهترين سخني كه دوست داريد درباره شما گفته شود، به مردم بگوييد.اي گروه شيعه! مايه زيور ما باشيد و باعث عيب و ننگ ما نباشيد، با مردم نيكو سخن بگوييد و زبانهايتان را نگهداريد و آن را از زياده گويي و سخن زشت، باز داريد.
رعايت نكردن آداب نيكويي در كلام و استفاده از الفاظ زشت و ناپسند در سخن، در نظر معصومين عليهمالسلام نكوهش شده است. بپرهيز از سخن زشت، كه آن دلها را كينهور ميسازد. امام علي (ع) ميفرمايند: هر كه گفتارش بد باشد، بسيار ملامت شود. بيادبي در گفتار و رفتار آنقدر پست و زننده است كه اميرالمومنين (ع) در بياني ديگر ميفرمايند: شيوه فرومايگان، زشتگويي است.
از ديگران عيبجويي نكنيم
از جمله رفتارهايي كه نادرستي آن بر هيچكس پوشيده نبوده و امروزه در زندگي برخي افراد ديده ميشود، عيب جويي است كه عامل اصلي آن زبان تلخ و انديشه نادرست است. عيبجويي رفتاري است كه در زندگي ديني نبايد باشد، ولي امروزه ميبينيم كه حضور فعال دارد و در مقابل از جمله خويهاي پسنديدهاي است كه بودنش ضروري است ولي نيست. رفتاري كه در نگاه اول مهم به نظر نميآيد اما چيزي است كه در روايات از آن به واجب ياد شده است.
در قرآن كريم از كسي كه به ناحق بر ديگران بسيار خرده ميگيرد و آن چه را عيب نيست، از آن عيب ميگيرد، بسيار ياد شده است. كسي كه از ديگري عيبجويي و خردهگيري ميكند، با اين كار، گويي او را ميشكند و شخصيت او را خرد ميكند.
وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ: واى بر هر كسى كه بسيار مردم را عيبگويى و غيبت مىكند. در جايي ديگر از مصحف شريف خداي ستارالعيوب ميفرمايد: لا تَجَسَّسُوا: دنبال عيوب مسلمانان را نگيريد و در اين مقام بر نياييد كه امورى را كه صاحبانش مىخواهند پوشيده بماند شما آنها را فاش سازيد. در بيان مذمت عيبجويي معارف اسلامي رسيده از معصومين (ع) بسيار است.
در آيه شريفه ديگري آمده است:اي كساني كه به ظاهر اسلام آوردهايد ولي اسلام در قلب شما رسوخ نكرده است! در جستوجوي لغزشهاي مردم نباشيد. زيرا كسي كه در مقام پيدا كردن خطاهاي مردم باشد، خدا عيوب او را آشكار و وي را رسوا خواهد كرد. نازلترين مرتبه كفر اين است كه مرد از برادرش كلمهاي را بشنود آن كلمه را نگه دارد تا روزي عليه آن برادر استفاده كند تا برادر را مفتضح كند! به راستي چقدر عيبجويي و فاش كردن اسرار ديگران، روح ما را سياه و كدر كرده است؟ از همين كوري و كري قلب ميشود حدس زد كه چقدر ضرر كردهايم.
زبان نرم بهتر و مؤثرتر است
زبان همانند چاقوي تيزي است كه از آن هم ميتوان استفاده مفيد و هم اينكه آن را در راه غلط، نادرست و نكوهيده استفاده كرد. چه دعاها و چه محبتهايي كه به وسيله زبان، گرههاي بسياري را باز كرده و چه سرزنشها، زشتگوييها و فحاشيهايي كه هزاران گره در زندگي افراد به وجود آورده است. به راستي كه اين زبان، كليد هر خوبي و بدي است. اين زبان است كه سخن را ميراند و سخن هم همينگونه است. زبان نرم هميشه و همه جا جواب ميدهد.
اگر بهترين خير را بخواهي سخن و اگر بدترين شر را جستوجو كني باز هم سخن را مييابي. از اميرالمؤمنين(ع) پرسيدند: بهترين چيزي كه خدا آفريده كدام است؟ فرمودند: سخن. عرض شد: زشتترين چيزي كه خدا آفريده، كدام است؟ فرمودند: سخن. سپس فرمودند با سخن است كه روسفيدي حاصل ميشود و با همان سخن است كه روسياهي به وجود ميآيد. بهتر است آداب نيكويي كلام را رعايت كرده و حيات معنوي خود را سرشار از شادابي و روسفيدي كنيم و از هر زشتي كلامي بپرهيزيم.
