بيترديد مرحوم حسين مكي ازچهرههاي صاحب نام و مؤثر نهضت ملي ايران به شمار ميرود. نقش شاخص وي در زمينهسازي براي اين نهضت و تداوم آن در ادوار پانزدهم، شانزدهم و هفدهم مجلس شوراي اسلامي، از نقاط شاخص در كارنامه سياسي اوست. اين رجل تاريخي ايران ِمعاصر، در زمره تاريخنگاران دوره حاضر نيز بود كه توانست بيش از 20 عنوان كتاب كه بعضاً هريك مجلداتي چند را در برميگيرد به تاريخپژوهان معاصر ارائه نمايد. اوگرچه در جاي جاي كتبي كه درباره نهضت ملي ايران نگاشته است، از خاطرات خويش از اين رويداد تاريخي بهره گرفته، اما تنها كتابي كه مجموع مشاهدات وي از اين واقعه را در برميگيرد، اثر تاريخي و نفيس «خاطرات سياسي حسين مكي» است. وي در مقدمه كتاب، اين مجموعه خاطرات را اينگونه معرفي كرده است: «اين كتاب همانطور كه از نامش پيداست، در برگيرنده خاطرات سياسي نگارنده است. زندگاني من از ابتداي طفوليت تاكنون مشحون از خاطرات تلخ و شيرين است كه البته همه آن همگنان را پسند خاطر نيست، اما بخشي از زندگانيام با سالهاي پرتلاطم و پر فراز و نشيب حيات سياسي كشور مقرون شده و دست روزگار مرا در مسير اين حوادث قرار داده است. در اين سالهاست كه با ملت ايران پيوند ناگسستني يافتهام و همگام با مبارزات آنها جانفشانيها كردهام. در سالهايي كه سرگرم تأليف تاريخ 20 ساله ايران بودم، ناگزير با بسياري از رجال دانش و سياست اين مملكت مصاحبه و در شرح حال و زندگي بسياري از قهرمانان ملي كشور غور كردهام، مخصوصاً مطالعه زندگي اميركبير، مدرس، ميرزاده عشقي و فرخي يزدي حس ميهندوستي، فداكاري و جانبازي در راه آزادي و اعتلاي وطن را با خونم عجين كرده است. با چنين زمينهاي وقتي وارد مبارزات سياسي شدم توانستم جان بر كف گذارم و تا پاي مرگ در راه شرف و افتخار ميهن و ملت ايران به پيش بروم.
مبارزاتي را كه همگام و همراه با اقليت انگشتشمار مجلس، خصوصاً در دوره پانزدهم مجلس و پس از آن در دوره شانزدهم كردم؛ آن نطق طولاني و چندين روزه من بر ضد قرارداد گس ـ گلشاييان كه مرا تا پاي مرگ پيش برد و به زندان افكند، نطقها، استيضاحها و مبارزاتي كه با دستگاه حاكمه سرسپرده سياستهاي خارجي كردهام همه موجب شد خشت اول بناي مبارزات ضد استعماري ملت ايران گذارده شود و افكار عمومي را متوجه مسائل و قضاياي بسيار مهم و آنان را براي مبارزه آماده كند. چنانكه مبارزه با شركت نفت درباره تجديدنظر در قرارداد 1933 شركت نفت انگليس و ايران و بحثهاي مفصل كه در اين باره در مجلس به عمل آمد، طوري افكار عمومي را آماده كرد كه طلسم استعمار در مملكت ما شكسته شد و نسيم آزادي و مبارزه بر ضد استعمار در خاورميانه، بلكه در همه جهان وزيدن گرفت. در اين باره در چاپ دوم كتاب «نفت و نطق مكي» مفصلاً بحث شده است. (1)
من در قسمت اعظم اين مبارزات نقش اساسي ايفا كردهام. در خلع يد توانستم با كمك مردم و دولت موقت، بيآنكه قطرهاي خون از بيني كسي جاري شود انگليسيها را از تمام نقاط نفتخيز برانم و اختيار تمام تأسيسات نفت را به دست ملت ايران بدهم. به همين خاطر بود كه ملت حقشناس ايران مرا به لقب «سرباز فداكار» مفتخر كرد و به نمايندگي اول تهران بر كرسي وكالت نشاند. در مجلس شوراي ملي از زحمات و خدماتم توسط نمايندگان اكثريت و حتي اقليت قدرداني و پيشنهاد شد قانون خاصي براي تقديم از زحماتم در خلع يد از مجلس بگذرد كه به تقاضاي من از آن جلوگيري شد.»
اين اثر تاريخي در سال 1366 و از سوي انتشارات ايران به زيور طبع آراسته و به علاقهمندان به تاريخ معاصر ايران تقديم گشت.
پينوشتها:
(1) چاپ دوم كتاب «نفت و نطق مكي» در سال 1357، در 568 صفحه توسط مؤسسه انتشاراتي اميركبير انجام شده است.
