جوامع انساني براي رسيدن به توسعه همهجانبه و تعاملات شايسته، به عناصر و اجزاي گوناگوني نيازمند هستند كه يكي از مهمترين اجزا، نيروي انساني كارآمد است. امروزه توسعهيافتگي تا حد زيادي مرهون نيروي انساني سالم، متخصص و جوان در جامعه است. از عوامل مهمي كه در امحاي نيروي انساني به ويژه جمعيت جوان و فعال جوامع سهم بسزايي داشته و دارد، آسيبها و انحرافات اجتماعي است كه جوامع بشري از ديرباز تاكنون با آنها روبهرو بودهاند.
بزهكاري نوجوانان پديده اجتماعي جهاني است. جوامع گوناگون برحسب وضعيت اقتصادي و اجتماعي خود با انواع متفاوتي از آن روبهرو هستند. از سويي توجه زيادي كه امروزه در جوامع جديد به بزهكاري نوجوانان معطوف است ميتواند به اين دليل باشد كه بزهكاري مقدمه نابسامانيهاي اجتماعي و تهديدي براي امنيت اجتماعي است. اين پديده تزلزلي در جامعه تلقي شده و نمايانگر شكست جامعه در انتقال كدهاي ارزشگذاري شده مثبت اجتماعي به نوجوانان خواهد بود. به هر حال در پيشزمينه رفتارهاي بزهكارانه نوعي عدم قبول جامعه موجود و نظام هنجاري رسمي وجود دارد.
هر اجتماعي اگر بخواهد داراي قوام و دوام بوده و كيفيت و سبك زندگي سالمي داشته باشد بايد خود را از بيماري، مفاسد و انحراف برهاند. از همين رو انحراف نوجوانان صرفا جنبه فردي و شخصي ندارد، بلكه به علت وجود پيامدهاي گسترده يك بحث اجتماعي است، هرگونه انحراف، جسم و جان نوجوانان را خسته كرده و پتانسيل و انرژي جواني را به فنا ميبرد.
دوره نوجواني از نظر فيزيولوژي و احساسي دوره انتقالي مهمي جهت تكوين بزرگسالي محسوب ميشود. در اين مرحله از زندگي است كه فرد به دنبال كسب هويت است. نوجواني دورهاي از چرخه زندگي انسان است كه احتمال بروز رفتارهاي نابه هنجار از جمله بزهكاري افزايش مييابد. در اين دوره انسان با تحولات عمده زيستي - رواني رو به رو ميشود و امكانات و تواناييهاي تازهاي پيدا ميكند. در اين دوره انسان نسبت به دوره كودكي از آزاديهاي بيشتري برخوردار ميشود و اين بيش از آن است كه از طريق درگيري و پيوند با نقشهاي جديد اجتماعي زير پوشش و كنترل نيروهاي اجتماعي قرار گيرد.
نوجوان به علت پايگاه مبهم خويش اغلب خود را با والدين، معلمان و ديگر اعضاي جامعه در تعارض مييابد. به دليل ناامني فرد در اين دوران، انواع بزهكاري و مشكلات عاطفي به اوج ميرسد. اگر در اين مرحله، والدين حضور جدي در زندگي او نداشته و وابستگي عاطفي بين والدين و نوجوان نباشد، نوجوان با روبهرو شدن با خردهفرهنگ انحرافي پيرامون خود، به الگوبرداري از آنها خواهد پرداخت. بدينسان اين دوره مخاطرهآميز، شرايطي است كه احتمال خطر براي مصرف الكل و مواد اعتيادآور بيشتر ميشود و بر اين اساس مشاهده ميكنيم كه مشكلات تحصيلي، اجتماعي و رفتارهاي پرخطر جنسي در همين دوره براي جوانان به وجود ميآيد.
در واقع تنش و تعامل در يك موقعيت مخاطرهآميز احتمال درگيري در رفتارهاي پرخطر ديگر را افزايش ميدهد كه نتيجه آن ميتواند شكست تحصيلي، تنفر از مدرسه، مشكلات عاطفي و رفتارهاي ضداجتماعي باشد. كودكان و نوجوانان سرمايههاي آينده هستند و سلامت روح و جسم آنها تضمينكننده سلامت جامعه آينده است. بنابراين مسائل آنها از جمله مسائلي است كه بايد به آن توجه كافي مبذول داشت. توجه جدي به محيط خانواده نقش بسيار مهمي در ساخت شخصيت نوجوانان و جوانان دارد و اين مهم ضرورتي انكارناپذير است.
*جرم شناس و عضو انجمن جامعهشناسي ايران
