سكانس اول در اتوبوس كليد ميخورد و در قسمت مخصوص بانوان چهرههايي با لباسهاي متفاوت ديده ميشود كه با خودت ميگويي: «اينها كي از خواب بيدار ميشوند كه اين موقع صبح با اين قيافه سركار و دانشگاه ميروند؟» رنگها و مدلهاي مانتوها خواب را از سرت ميپراند و در همان عالم خواب و بيداري حس ميكني كه در كنار ساحل دريا قدم ميزني يا در يك مهماني شركت كردهاي. زرد، سبز، قرمز، نارنجي و... با مدلها و گلهاي رنگارنگ و جور واجور ذهنت را مشغول ميكند. سكانس دوم در مترو زده ميشود، وقتي چند دقيقهاي معطل ميشوي تا قطار وارد ايستگاه شود ناخودآگاه چشمت به اين سو و آن سو ميچرخد و افرادي كه اين راهروي طويل را طي ميكنند سر تا پا نگاه ميكني. مدلهاي مانتو و شلوار در اين فصل تغيير كرده است و ديگر خبري از تركيب چكمه و ساپورت نيست. در عوض ساپورتهاي گلگلي و رنگي و مانتوهاي رنگ روشن و بدون دكمه جايشان را گرفته است و نقش قاليها و ملحفههاي قديمي را با رنگهاي مختلف ميتوان در بينشان ديد. گيج ميشوي كه آيا اين مدل مانتوها واقعاً مناسب محل كار، دانشگاه يا حضور در اماكن عمومي است؟ سكانس سوم در مركز خريد استارت زده ميشود؛ وقتي وارد پاساژ ميشوي دخترها و زناني را ميبيني با لباسهايي برتن كه گويي در شوهاي فشن هستند. ويترين مغازهها را تماشا ميكني و لباسهاي درون آن چندان غريبه نيست. زماني كه وارد مانتوفروشي ميشوي رنگهاي جيغ و طرحهاي شلوغ، شلوارهاي تنگ رنگي و گلدار در گوشه گوشه مغازه قابل رؤيت است. بعضي خريدارها در اتاق پرو هستند، برخي هم در حال حساب خريدشان و از همين لباسهايي كه براي ما عجيب است خريداري ميكنند.
در اينكه در زمينه پوشش مناسب بر اساس شاخصهاي ايراني و اسلامي بايد كار فرهنگي انجام داد ترديدي نيست. البته حجاب و رعايت موازين ديني و عرفي در پوشش فقط براي بانوان تعريف نشده است و مردان را هم شامل ميشود. پرسش اين است كه اگر طرحها و لباسهاي متنوع و مناسبي بر اساس معيارهاي ايراني و اسلامي براي بانوان وجود داشت، افراد واقعاً چقدر به دنبال لباسهاي جديد ميرفتند؟ چقدر از لباسهايي كه ميخريم طبق الگوهاي ايراني و اسلامي است و با اين شرايط چه فكري بايد براي مشكل پوشش در جامعه كرد؟ خواندن نظرات برخي بانوان براي ورود به بحث در اين زمينه خالي از لطف نيست.
عاشق تنوع رنگم
زهره عزيزي 27 ساله كارمند يك شركت خصوصي است كه در نگاه اول در مترو نظرم را جلب ميكند. لباسهاي رنگي و پوشش متفاوتش باعث ميشود كه از او بپرسم چرا اين رنگها را انتخاب كرده است. با لبخند ميگويد: «از بچگي آنقدر لباسهاي تيره تنم ميكردم كه هميشه عاشق اين بودم كه با مانتو و شلوار رنگي بيرون بروم. در اين سالها عادت كرده بودم اما چند سالي است كه اكثر مردم رنگهاي شاد ميپوشند و من هم به جبران بچگي ديگر موقع خريد كردن فقط به سمت رنگهايي جذب ميشوم كه خيرهكننده باشند. اين اتفاق فقط به ما زنان ختم نميشود بلكه پسران هم از اين رنگها ميپوشند و نبايد از ما ايراد گرفت.»
از او ميپرسم به نظرش پوشش مناسب چيست و از نظر ديني و عرفي چقدر به اين مسائل اعتقاد دارد كه ميگويد: «چيز شفاف و روشني برايمان تعريف نشده است اما همه مانتوي بلند و شلوار گشاد را لباس مناسب ميدانند. اعتقاد ديني قوي ندارم اما تا حالا به كسي آزار نرساندهام.»
برايمان الگو تعيين كنند تا بپوشيم
فريبا حصاركي 22 ساله دانشجوي رشته هنر با تيپي روشن و مانتويي بدون دكمه اما كلاسور بهدست مسافر اتوبوس است. از اين دانشجو سؤال ميكنم دانشگاه از تيپش ايراد نميگيرد؟ با قاطعيت ميگويد: «نه همه همكلاسيهايم با اين تيپ و قيافه به دانشگاه ميرويم و فكر كنم من از همه آنها سادهتر هم باشم. به خاطر كارمان ما لباسهاي ساده نميپوشيم و اكثر بچهها از مدلهايي متفاوت كه خودشان طراحي ميكنند ميپوشند. تنوع رنگي و مدلهاي مختلف در بين دانشجويان طرفدار پيدا كرده و همه ترجيح ميدهند از اين لباسها استفاده كنند.»
او ادامه ميدهد: «تقصير ما نيست چون اين لباسها در بازار موجود است و خيلي از برندها آنها را تبليغ ميكنند و ما هم ميپوشيم. اگر براي همه الگويي مشخص كنند و لباسهايي مناسب طراحي كنند ما هم استفاده و بدون دلهره در خيابان رفت و آمد ميكنيم.»
دكتر مجيد ابهري، روانشناس و رفتارشناس:
مصونيت از نگاههاي آلوده
حجاب مانند دُر و صدفي است كه مرواريد را حفاظت و صيانت ميكند و زنان را از نگاههاي آلوده مصون ميدارد. شايد از نظر خيلي از افراد حجاب محدوديت قلمداد ميشود اما اين محدوديت و نوع آن بايد براي افكار عمومي تفسير شود. از نگاه رفتار اجتماعي دو نوع محدوديت وجود دارد؛ «محدوديت در» و «محدوديت از»؛ مثلاً فردي كه مطالعات خود را محدود در كتابهاي اجتماعي ميكند بسيار تفاوت دارد با شخصي كه خود را از مطالعه محدود ميكند. حجاب محدوديت از است يعني از نگاه هرزه نگرها و دزد نواميس محافظت ميكند و حجاب محدود در نيست و ميتوان با حجاب در ميادين ورزشي حضور يافت، در مجامع بين المللي شركت كرد و با اين شرايط ميتوان دهها فعاليت اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و هنري را دنبال كرد. بنابر اين حجاب براي زنان محدود كردن جواهر وجودشان از نگاه بدچشمان است. بسياري از بزهكاريها و جرايم اخلاقي به ويژه از سوي جوانان با نگاه شروع ميشود. شايد برخي بگويند چرا بايد همواره زنها مراقب خود باشند، مردها هم بايد از خود و اخلاقشان مراقبت كنند. اين ادعا كاملاً درست است، دين مبين اسلام براي نگاههاي هرزه و فاسدنگر مرزهاي محدوديت تعيين نموده است، اما ديگر كار به جايي ميرسد كه فرد بايد چشمان خود را در خيابان ببندد يا تصادف كند يا در چالهها و جويها بيفتد، چراكه عدهاي ميخواهند آزاد باشند و مطابق مدهاي اروپايي رفتار كنند. اين در حالي است كه بسياري از ناهنجاريهاي بدحجابي در جامعه ناشي از بدحجابي است. البته بايد امكانات ازدواج براي جوانان ايجاد شود و تسهيل در ازدواج آنها را از آلودهسازي منع كند. به نظر من شيوه تربيت و فرهنگسازي در جامعه اشتباه است. متأسفانه ما به جاي تربيت ديني، عمدتاً آموزش ديني را در جامعه انجام ميدهيم و دچار پركاري فرهنگي بيروني و كم كاري فرهنگي دروني شدهايم.
نگرانيهاي بجا
از آنجا كه در فصل تابستان نوع پوششها به سمت لباسهاي نازك و روشن ميرود، برخي افراد از شرايط موجود در اين فصل سوءاستفاده كرده و به سمت پوششهايي ميروند كه به نوعي گسست اخلاقي محسوب ميشود. متأسفانه در چنين شرايطي سازمانها و نهادهاي فرهنگي به جاي بسترسازي فرهنگي و افزايش حجم الگوسازي فقط برخورد سلبي ميكنند. البته در چند سال اخير مجموعهاي به نام مركز عرضه پوشاك اسلامي تأسيس شده است كه به ارائه الگوهاي پوشش اسلامي با رعايت ظرافت و زيبايي در تلاش است تا الگوهاي پوششي مناسبي را عرضه و ترويج كند. اين حركت هرچند لازم و مناسب است اما كافي نيست چراكه در سطح كشور زنان و دختران جوان بايد با پوشش اسلامي آشنا شوند و زيانهاي عدم رعايت مرزبنديهاي اخلاقي براي آنها روشن شود. در درجه اول زيانها، ناهنجاريها و عوارض پوشش نامناسب به خود زنان برميگردد. آزارها و مزاحمتهاي خياباني، بعضي از مشكلات رفتاري و همچنين ورود رفتارهاي غيراخلاقي به خانوادههاي آنها از جمله نتايج ظاهرشدن در اماكن عمومي با پوشش نامناسب است. البته از تأثير بدحجابي و عدم رعايت مرزبنديهاي اخلاقي در كاهش آمار ازدواج و افزايش طلاق هم نبايد غافل بود.
حجاب رفتاري و پوشش آقايان
برخلاف تصور عامه كه حجاب را صرفاً در نوع پوشش و آرايش ظاهري خلاصه ميكند، از نگاه رفتارشناسي حجاب در رفتار و ادب گفتاري مردان و زنان نيز مورد توجه قرار ميگيرد. ايجاد نكردن مزاحمت در سطح شهر و معابر براي بانوان يا ايجاد نكردن مشكلات اخلاقي در اماكن عمومي در دسته مراقبت از زبان و حجاب رفتاري قرار ميگيرد. حجاب رفتاري در گفتار، حركت، رانندگي و عبور و مرور در خيابانهاي شهر بايد رعايت شود. اين مسئله در زنان نيز صدق ميكند و همه اين موارد را بايد رعايت كنند و به اين مسائل اهميت بدهند تا دچار مشكل نشوند. محدوديت در پوشش و رعايت معيارهاي اخلاقي فقط در مورد بانوان صادق نيست بلكه آقايان هم بايد در پوشش خود موازين اخلاقي و اجتماعي را رعايت كنند. نجابت و حجاب مرد در نگاه و زبانش است و سپس در پوشش و رفتارش ديده شود.
نقش تبليغاتي نهادها
خانوادهها اولين مدرسه رفتاري براي حجاب و اخلاق هستند، بعد از آن، آموزش و پرورش مكمل فرهنگي براي خانوادهها و جامعه بوده و رسانهها بايد تكميلكننده مسير اخلاق باشند. رسانهها مهمترين سامانههاي اخلاقساز در جامعه هستند و با تبليغات و كار در اين مورد ميتوانند در انتخاب پوشش مناسب به افراد خط فكري دهند. در زمينههاي هنري، سينما و تئاتر نيز توليداتي هستند كه بايد در مورد اخلاق در آثار خود با ظرافتهاي هنري به بيان واقعيتها و آسيبهاي ناشي از بدحجابي بپردازند. صداوسيما يك دانشگاه عمومي است كه اصليترين وظيفه را در اين زمينه برعهده دارد نه تنها در سخنراني و گفتوگو بلكه در سريالها و فيلمهايي كه توليد ميكنند و پخش ميشود بايد موازين اخلاقي و ضوابط فرهنگي مطابق با باورهاي ديني هنرمندانه گنجانده شوند.
ارائه الگوي واحد
طي چند سال اخير مسئولان براي اينكه به اين وضعيت آشفته بازار كمي سر و سامان بدهند به فكر ارائه الگوهاي واحد در زمينه پوشاك مخصوص بانوان افتادهاند. در همين زمينه بنياد مد و لباس اسلامي قوانين و اصولي مشترك براي طراحان و توليدكنندگان خود قرار داده تا طبق آن محصولاتشان را طراحي و عرضه كنند. در واقع پوشاك مربوط به بانوان بايد نشان اين سازمان را داشته باشند و به دنبال اين مسئله هستند كه تمامي توليدكنندگان اين آرم را دريافت كنند. همچنين نشانهاي فروشگاهي به محصولاتي كه با ابتكار و ايدههاي جذاب الگوهاي ايراني- اسلامي در پوشاك را خلق و اجرا ميكنند اهدا ميشود.
يك الگوي ايراني و اسلامي بايد شاخصهايي مثل زيبايي و سادگي را در برگرفته و شاخصهاي حجاب و عفت در آن رعايت شده باشد. براي رسيدن به يك الگوي مناسب ايراني و اسلامي همه سازمانهاي مربوطه بايد همكاري داشته باشند و اين قواعد و اصول را رعايت كنند. دانشگاهها براي دانشجويان، آموزش و پرورش براي مدارس و دانشآموزان، سازمانها و نهادها براي كاركنان زن بايد پوشش ويژه و مناسب طراحي و عرضه كنند و در اين مسير سليقه، سن، نظر و علاقه بانوان را هم در نظر بگيرند.
قوانين شوراي عالي انقلاب فرهنگي
يكي از نهادهايي كه در مورد حجاب براي تمامي ارگانها، ادارات و سازمانهاي دولتي مقررات تعيين ميكند شوراي عالي انقلاب فرهنگي است. در اساسنامه اين شورا آمده است: «حجاب از ارزندهترين نمودهاي فرهنگي، اجتماعي در تمدن ايراني - اسلامي است كه پيشينه آن به قبل از ورود اسلام برميگردد اما در فرهنگ اسلامي به اوج تعالي و منتهاي ارزش و اعتبار خود ميرسد. حجاب و عفاف پديده مذهبي- ارزشي مهمي در تعاليم اسلامي است و توجه به زمينههاي فرهنگي- اجتماعي به عنوان بستر آن بسيار شايسته و لازم است و اشاعه و تعميق آن نيازمند آموزشهاي بنيادين و مداوم در خانواده، مدرسه، دانشگاه و اجتماع است. بديهي است كه در كنار شرايط مساعد اجتماعي ارزش تلقي كردن و الگوپذيري اين فرهنگ، نيازمند دروني و نهادينه شدن آن در وجود افراد است. بدون شك رسيدن به اين هدف نيازمند مشاركت و توجه جدي همه نهادها و دستگاهها به صورت مستمر و هدفمند است.»
طبق بررسيها و كارشناسيهاي به عمل آمده اين شورا 16 بند را براي وزارتخانهها و سازمانهاي مربوطه نوشت كه اين اصول در سال 76 به تصويب نهايي رسيد. در همين راستا شوراي عالي انقلاب فرهنگي در سال 84 در چارچوب اصول و مباني روشهاي اجرايي گسترش فرهنگ عفاف 47 راهبرد را براي گسترش فرهنگ عفاف تصويب كرد و در اختيار نماينده 22 وزارتخانه، مركز و نهاد دولتي قرار داد. بر همين اساس به منظور ايجاد هماهنگي بين دستگاههاي اجرايي و ساير اشخاص حقيقي و حقوقي فعال در امر ترويج و گسترش فرهنگ عفاف و حجاب در جامعه كميته ترويج و گسترش فرهنگ عفاف تشكيل شده است و گزارش عملكرد آن هر شش ماه يك بار به شوراي عالي انقلاب فرهنگي ارائه ميشود. بدون شك اجراي درست مصوبات شورايعالي انقلاب فرهنگي و نظارت صحيح بر آن، تا حد زيادي موجب ساماندهي وضعيت پوشش و عفاف در جامعه خواهد شد.
