چندي است آمار و اخبار خوشايندي از رشد علمي كشور به گوش نميرسد. اين بار نه وزير علوم دولت دهم بلكه وزير بهداشت دولت يازدهم است كه درباره افت رتبه علمي كشور و لزوم تغيير مسير براي جبران اين چالش هشدار ميدهد. بنا به تصريح سيد حسن قاضي زاده هاشمي چنانچه امروز در ISI سه يا چهار پله سقوط كردهايم، به خاطر سه سال گذشته است.
همين چند روز پيش بود كه 4 هزار و 182 عضو رسمي هيئت علمي دانشگاهها در نامهاي به رئيسجمهور نسبت به افت علمي كشور هشدار دادند. پس از آن نيز كامران دانشجو، وزير علوم دولت دهم از افت 5/2 درصدي توليد علم در دولت جديد و نزول رتبه ايران از 15 به 17 در توليد جهاني علم خبر داد. وي با استناد به گزارشهاي مراكزي مانند اسكوپوس و آي اسآي به عنوان مراكزي كه پيش از اين به رشد علمي كشورمان اذعان داشتند استناد كرده بود. حالا اما نوبت به سرشناسترين وزير دولت تدبير و اميد رسيده تا در اين باره اظهارنظر كند و تذكر دهد. دكتر سيد حسن هاشمي در دومين همايش مرجعيت علمي در حوزه سلامت در مركز همايشهاي دانشگاه علوم پزشكي بقيه الله (عج)، با اشاره به رتبه 14 نوآوري ايران در منطقه تصريح كرد: ما حتي در كشورهاي اسلامي نيز داراي رتبه بالايي نيستيم، پس مرجعيت علمي بدون وجود ابزار كافي محقق نميشود.
سد مدعيان حقوق بشر در برابر پذيرش مقالات علمي ايرانيبنا به تأكيد هاشمي قرار بود تا سال 1404 به بالاترين موقعيت علمي و فناوري دست يابيم كه در اين راستا حركت پرشتابي در كشور آغاز شد، اما اين رشد علمي بايد ادامهدار باشد. وي با اشاره به رشد علمي كشور و نزول رتبه ايران در نمايه ISI گفت: در بحث رشد علمي اگر نمايه اسكوپوس را در نظر بگيريم، رتبه 16 را داريم و در ISI رتبه 20 يا 22 هستيم. اين در حالي است كه بسياري از مجلات از ثبت در ISI محروم شدهاند، عمده علت آن هم عدم پذيرش مقالات توسط مراجع علمي است كه ادعاي حقوق بشري دارند. هاشمي در عين حال تأكيد كرد: مقالهاي كه به عنوان موقعيت علمي كشور در نمايههاي علمي ثبت ميشود معمولاً دو سال يا دو سال و نيم زمان ميبرد. پس اگر بخواهيد ببينيد كه وضعيت علمي كشور در نمايههاي علمي از چه جايگاهي برخوردار است حداقل بايد دو سال يا دو سال و نيم ديگر اين جايگاه را بررسي كنيد.
يك دانشگاه ايراني در بين 500 دانشگاه برتر دنيا وزير بهداشت يكي از فاكتورهاي مهم در مرجعيت علمي را تعداد استنادات و مقالات علمي دانست و افزود: اگرچه در گذشته در توليد علم با انتشار مقاله هم در ISI و هم اسكوپوس رتبه خوبي داشتيم و امروز رتبه 16 را داريم، اما يكي از فاكتورهاي بسيار مهم تعداد استنادات است. هرچند رتبه مقالات علمي ما از سوئيس و سوئد بالاتر است اما در فناوري بيش از 100 رتبه با آنان فاصله داريم و فقط يك دانشگاه ايراني در رديف 500 دانشگاه برتر دنيا قرار دارد. به گفته هاشمي مشكل اينجاست كه سياستگذاران اين عرصه وقتي پاي عمل ميرسد همه باور دارند كه توليد علم همين توليد مقاله است. به باور وزير بهداشت، استعمارگري و قدرتطلبي امريكا و اروپا به دليل مرجعيت علمي آنها است كه منجر به تعديگريشان به ساير حوزهها شده است. وي تصريح كرد: ملتي مقتدر است كه از علم بيشتري برخوردار باشد.
هاشمي با اشاره به تأثير مسائل اقتصادي و سياسي در مرجعيت علمي اظهار داشت: اگر فقر، بياخلاقي، دروغ و بيكاري در جامعه شيوع پيدا كند، مرجعيت علمي امكانپذير نيست. به باور وي، براي رسيدن به مرجعيت علمي بايد با دنيا تعامل داشت و نبايد تعبير وادادگي كرد.
فقر بودجه براي تحقيقات علوم پزشكي به گفته وزير بهداشت، پرداختن مراكز آموزشي به پژوهش اقدام مناسبي است اما به دليل ساخته نشدن هيچ بيمارستان جديدي در تهران هجوم بيماران به سمت اين مراكز آموزشي بوده است به همين دليل تجديد نظر در ساختار دانشگاههاي علوم پزشكي ضروري است. هاشمي خاطرنشان كرد: اگر كشوري مثل تركيه پيشرفت ميكند به خاطر زيرساختهاي خوبي است كه ايجاد كردهاند.
وي بودجه را يكي از مشكلات جدي در راه رسيدن به مرجعيت علمي دانست و افزود: كل بودجه تحقيقات در علوم پزشكي يك دهم و گاهي يك صدم اعتبارات يكي از دانشگاههاي بزرگ كشور هم نيست، اما نبايد اجازه دهيم سرعت توليد مقاله كاهش يابد، در وزارت بهداشت هم اين نگاه را داشتهايم. هاشمي با بيان اينكه بايد با حفظ و ارتقاي مقالات در حوزه فناوري و توليد ثروت كار كنيم، خاطرنشان كرد: همانطور كه قانون مشخص كرده است اگر 3درصد از توليد ناخالص ملي در اين حوزه وارد شود تحول چشمگيري ايجاد ميشود. اگرچه با همين اعتبارات اندك و تأثير تحريمهاي بينالمللي در اعتبارات علمي، ثبت نوآوريها و مقالات، شتاب علمي كشور خوب بوده است.
جوانان نخبه ايراني زيرساخت انساني دستيابي به مرجعيت علمي رئيس دانشگاه علوم پزشكي بقيهالله (عج) نيز در اين همايش با بيان اينكه در حال حاضر كشورمان از نظر رسيدن به مرجعيت علمي در مقايسه با ساير كشورهاي دنيا دچار عقبماندگي جدي شده، افزود: اين در حالي است كه اغلب ظرفيتها و امكانات مورد نياز براي رسيدن به اين مهم در كشور وجود دارد و يكي از مهمترين آنها داشتن جوانان نخبه و پژوهشگران برتري است كه نيازمند توجه، اعتماد و سرمايهگذاري مسئولان و جامعه نسبت به نوآوريهاي كاربردي و مؤثرشان در زمينههاي مختلف علمي و پزشكي هستند. به باور وي در صورت مشاركت همه دستگاهها به خصوص اصلاح سياستگذاريها به سمت و سوي تربيت هدفمند نيروي انساني و افزايش سرمايهگذاريها در اين بخش، رسيدن به جايگاه مورد نظر علمي در عرصه جهاني ميسر خواهد شد. از سوي ديگر گروه رتبهبندي دانشگاهها و مؤسسات تحقيقاتي پايگاه استنادي علوم جهان اسلام اعلام كرد: براساس رتبهبندي سال 2015 نظام رتبهبندي «لايدن» 13 دانشگاه از ايران در فهرست 750 دانشگاه برتر دنيا قرار گرفتهاند. بر اين اساس ميتوان با اميد به آينده و تدبير و برنامهريزي مناسب همچنان به افق 1404 انديشيد و آن را محقق ساخت. البته يكي از موانع اصلي رشد علمي كشور سياسي شدن مديريت دانشگاه ها در سالهاي اخير است كه فضاي علمي اين مراكز را به شدت تحت الشعاع قرار مي دهد.
