نشست ریگا
سران کشورهاي اتحاديه اروپا و شش کشور عضو پیشین اتحاد جماهير شوروي با هدف تمرکز بر برنامه همکاري اين اتحاديه با کشورهاي اروپاي شرقي موسوم به "مشارکت شرقی" نشست دو روزه ای برگزار کردند. موضوع محوری اين نشست که در ريگا پايتخت لتوني برگزار شد ،اين بود که اتحاديه اروپا چگونه پس از مداخله روسيه در اوکراين بايد برنامه همکاري خود با کشورهاي ارمنستان، جمهوري آذربايجان، بلاروس، گرجستان، مولداوي و اوکراين را با شرايط کنونی انطباق دهد. نشست ریگا و گفتگوی رهبران اتحادیه اروپا با شش همسایه شرقی این اتحادیه روز 1 خرداد با ابرازامیدواری به ایجاد روابط نزدیکتر پایان یافت. اتحادیه اروپا امیدوار است با افزایش روابط اقتصادی و سیاسی با کشورهای شرق اروپا تدابیر امنیتی مرزها و منابع انرژی خود را افزایش دهد. با این همه الحاق کريمه به روسيه در سال 2014 و حمايت مسکو از مخالفان شرق اوکراين نشان داد که روسیه با فاصله گرفتن از غرب در تلاش برای افزايش نفوذ خود در این کشورها است. سرگئي لاوروف، وزير خارجه روسيه در واکنش به اين نشست گفت: روسيه در منطقه پس از اتحاد جماهير شوروي مدعي ايجاد "انحصار" نيست، ما به حقوق همسايگان خود احترام مي گذاريم، آنها زماني جزو اتحاد جماهير شوروي بودند اما اکنون حاکميت ملي جداگانه اي دارند.
این گفتگوها در حالی در پایتخت لتونی صورت گرفت که روسیه مدعی است این اقدام و برنامه "مشارکت شرقی"، تلاشی برای محاصره هر چه بیشتر روسیه در واکنش به آنچه در اوکراین روی داده است ، ادعایی که توسط بروکسل رد شده است. دونالد توسک، رئیس شورای اروپا در نخستین روز این نشست تاکید کرد که برنامه مشارکت شرقی علیه روسیه نیست.
از دیگر موضوعات مهم این نشست، بحران مالی یونان و همچنین موضوع انتقال گاز آذربایجان به اروپا بود. اتحادیه اروپا و متحدانش امیدوارند با آغاز بهره برداری از خط لوله گاز "ترانس آناتولی" در سال ۲۰۱۸ میلادی و انتقال سالانه ۱۶ میلیارد متر مکعب گاز، از وابستگی خود به گاز روسیه بکاهند.وزیر خارجی لتونی، میزبان این نشست اعلام کرد که وضعیت اوکراین و اجرای توافق مینسک از موضوعات مطرح در این نشست است. سران کشورهای شرکت کننده با امضای یک بیانیه مشترک خواهان حل و فصل مشکلات ژئوپلیتیک در این منطقه شدند. همچنین سه کشور اوکراین، گرجستان و مولداوی خواهان پیوستن به اتحادیه اروپا هستند ،اما دونالد توسک تاکید کرد که آنها نباید انتظار داشته باشند که این عضویت به سرعت انجام شود. اعلامیه نهایی این نشست به موضوع درگیریهای اوکراین توجه کرده و از همه طرفها خواست که توافق مینسک را اجرا کنند. همچنین شرکت کنندگان در این نشست الحاق کریمه به روسیه را محکوم کردند، هرچند دو کشور ارمنستان و بلاروس با موارد مخالف بودند.
سابقه همکاری
اتحادیه اروپا در سال ۲۰۰۹ برنامه موسوم به "مشارکت شرقی" را به شش عضو پیشین اتحاد جماهیر شوروی پیشنهاد کرد. هدف از این برنامه همگون سازی قوانین ورویکردهای اقتصادی و سیاسی اعلام شد.نمایندگان اتحادیه اروپا و کشورهای ارمنستان، آذربایجان، گرجستان، بلاروس، مولداوی و اوکراین در هفتم مه 2009 در پراگ گردهم آمده و بیانیه مشترکی را در این زمینه امضا کردند.با این همه طی سال های اخیر، روابط سیاسی اقتصادی بین اتحادیه اروپا و بلاروس به حداقل کاهش یافت و بلاروس نیز مانند ارمنستان ترجیح داد برای حفظ روابط بهتر با روسیه به "اتحادیه اقتصادی اورآسیا" بپیوندند. اوکراین هم دردوره یانوکوویچ در تصمیمی ناگهانی عضویت در برنامه مشارکت شرقی را به حالت تعلیق درآورد. آخرين نشست برنامه"مشارکت شرقي" که در سال 2013 در ليتواني برگزار شد، درپي خروج ويکتور يانوکوويچ، رئيسجمهوري وقت اوکراين از اين برنامه به منظور ايجاد روابط نزديکتر با روسيه به ناآرامي کشيده شد. پس ازآن پترو پوروشنکو، رئيسجمهوري فعلي اوکراين در ژوئن 2014 توافقنامه همکاري با اتحادیه اروپا را امضا کرد.اهمیت استراتژیک این شش کشور بدیهی است، با این همه، اوکراین با جمعیتی ۴۶ میلیونی و منابع طبیعی و انسانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.اتحادیه اروپا تا سال 2013 در راستای اهداف اعلامی خودیعنی تشکیل و تقویت نهادهای دموکراتیک، اعمال اصلاحات اقتصادی، بهبود وضعیت زیست محیطی و مبارزه با فقر در این شش کشور، بیش از ۲ میلیارد و ۵۰۰ میلیون یورو سرمایه گذاری کرد.مطابق این برنامه، بهبود شرایط سیاسی ،اقتصادی به این کشورها امکان می دهد تا روابط اقتصادی خود را با اتحادیه اروپا افزایش دهند و بیش از پیش از بازار مصرفی اروپا بهره جویند. از جمله تدابیر در نظر گرفته شده در برنامه مشارکت شرقی حذف مخارج صدور روادید برای تسهیل رفت و آمد شهروندان به اتحادیه اروپا است. در ازای آن، این شش کشور موظف می شوند تدابیر امنیتی بیشتر برای کنترل مرزها، مبارزه با جرایم سازمان یافته، قاچاق مواد مخدر، انسان و سلاح اتخاذ کنند.
واکنش روسها
هر چند واکنش رسمی روسیه به نشست ریگا ظاهرا به معنای عدم مداخله مسکو در توسعه روابط اتحادیه اروپا با این شش کشور پیشین عضو شوروی است، اما واقعیت این است که روسیه از هنگامی که پس از فروپاشی شوروی به عنوان جانشین آن در صحنه بین المللی مطرح شده ، همواره تلاش کرده تا ضمن حفظ قدرت و نفوذ خود در اروپای شرقی و قفقاز ، به گسترش آن پرداخته و با موانعی که در این زمینه وجود دارند مبارزه کند .در این بین کشور های حوزه خارج نزدیک یعنی کشور هایی که در همسایگی روسیه قرار دارند برای دولتمردان روسی بیش از بقیه اهمیت دارد .از دیدگاه روسیه ، این کشور ها باید در مدار نفوذ سیاسی ، اقتصادی و نظامی روسیه قرار داشته باشند .از سوی دیگر خط قرمز روسیه در این باره ، حضور و نفوذ غرب در این کشورها در قالب نظامی است . به نظر می رسد با وجود هشدار مقامات اروپایی به روسیه در باره عدم مانع تراشی برای همگرایی کشورهایی مانند اوکراین ، مولدوای و گرجستان با اتحادیه اروپا و دیگر نهادهای غربی، روسیه کماکان از ابزارها و امکانات در دسترسش برای جلوگیری از تحقق این موضوع استفاده خواهد کرد.
در مقابل اروپاییها همواره خواهان عدم فشار روسیه بر این کشورها هستند.کما اینکه در مهر 1392 وزرای خارجه اتحادیه اروپا از روسیه خواستند تا به تهدیدات تجاری و اقتصادی خود علیه آن دسته از کشورهای اروپای شرقی که خواستار روابط نزدیکتر با اروپا هستند پایان دهد.فرانس تیمرمن وزیر خارجه وقت هلند در این باره تاکید کرد که اتحادیه اروپا تجربه زیادی در زمینه متحد ماندن در قبال فشارها و تهدیدهای خارجی دارد و همین امر باعث می شود تا میزان فشارها هر قدر هم که باشد این اتحادیه دچار فروپاشی نشود.کارل بیلدت وزیر خارجه وقت سوئد هم با اشاره به تهدیدات روسیه گفت: ادامه فشارها می تواند واکنش های اروپا را به دنبال داشته باشد.به ادعای غربی ها ،روسیه با تهدید اقتصادی اوکراین ، گرجستان و مولداوی سعی می کند از نزدیک شدن این کشورها به اتحادیه اروپا جلوگیری کند.
