شايد شما هم افرادي را ديدهايد كه به محض اينكه روزنامه به دستشان ميرسد بدون هيچ مقدمهاي و خيلي سريع به سراغ صفحه حوادث روزنامه رفته و تمامي اخبار جنايي، اتفاقات و حوادثي كه در گوشه و كنار شهر رخ داده است را با دقت تمام ميخوانند و حتي دقت ميكنند كه كوچكترين جزئيات را از دست ندهند. كاري به اين نداريم كه انگيزه اين افراد از مطالعه اخبار حوادث روزنامهها چيست و چه تعداد از خوانندگان روزنامهها مشتري پروپاقرص صفحه حوادث هستند اما آنچه مشخص است اينكه به اعتقاد روانشناسان، مطالعه اخبار جنايي و اتفاقات ناگواري كه در صفحه حوادث روزنامهها به چاپ ميرسند ميتواند خواسته يا ناخواسته روي فكر و ذهن افراد تأثير گذاشته و حتي در برخي موارد ميتواند باعث بروز مشكلاتي براي فرد مطالعهكننده شود. لذا آنان معتقدند نحوه انعكاس اخبار حوادث بسيار مهم است. به عنوان مثال، روانشناسان بر اين اعتقاد هستند افرادي كه افكار منفي مانند خودكشي را در سر دارند با مطالعه اخبار مرتبط با خودكشي در صفحه حوادث روزنامهها تصميمشان براي اجرايي كردن اين فكر نادرست بيشتر شده و براي خودكشي انگيزه مييابند. گروهي ديگر از روانشناسان و جامعهشناسان نيز اعتقاد دارند صفحه حوادث برخي از روزنامهها به دليل اينكه اخبار مربوط به حوادثي مانند قتل، سرقت، آدمربايي، خودكشي و... را به طور كامل شرح ميدهند، بيش از اينكه در پيشگيري از وقوع جرم موفق باشند، خواسته يا ناخواسته به گسترش جرم در جامعه كمك ميكنند، در حالي كه اگر كليات موضوع همراه با توصيههاي ايمني و پيشگيرانه منتشر شود؛ اثر مثبت خواهد داشت. تقريباً تمامي روزنامههاي كشور و خبرگزاريهاي داخلي داراي سرويس حوادث هستند و اخبار مرتبط با قتل و جنايات را منتشر ميكنند و ميليونها نفر در سراسر كشور به مطالعه اين اخبار ميپردازند. اين در حالي است كه بررسيها نشان ميدهد تشريح جزءبهجزء حوادث رخ داده مانند سرقتهاي مرموز، كلاهبرداريهاي گوناگون، خودكشي، قتل و آدمربايي ميتواند به گسترش اين حوادث در جامعه كمك كند و در موارد بسيار تأثيراتي منفي در سبك زندگي شهروندان داشته باشد.
رسانهها به عنوان يك ابزار مهم در اطلاعرساني و آگاهيبخشي بايد بيش از هر چيز به فكر پيشگيري از وقوع جرم و كاهش ناهنجاريهاي اجتماعي در كشور باشند و به عنوان يك ابزار مهم آگاهيبخشي، به مردم در كاهش جرم و پيشگيري از وقوع اتفاقات ناگوار كمك كنند.
اين در حالي است كه برخي خبرنگاران در صفحه حوادث روزنامهها به گونهاي به بيان جزئيات حادثه رخ داده ميپردازند كه نه تنها پيشگيرانه نيست بلكه گاه حتي باعث وقوع اتفاقات ناگوار ديگري نيز ميشود.
به اين خبرها توجه كنيد: مرد سنگدل همسر و كودك خردسال خود را به قتل رساند؛ اعتراف مرد جوان به قتل و آتش كشيدن جسد برادر؛ پسر ناخلف دست به قتل پدر زد؛ زن خيانتكار شوهر جوانش را در خواب كشت؛ آدمربايي در روز روشن؛ سرقت مسلحانه سه جوان از يك مؤسسه اعتباري در تهران؛ قتل بيرحمانه اعضاي خانواده به دست جوان معتاد، مرد شيشهاي سر كودك خردسالش را بريد؛ قتل مادر با انگيزه سرقت النگوي طلا و...
اينها تيتر برخي از اخبار حوادث روزنامهها و خبرگزاريهاست كه هر روز به چشم ميخورد. اخباري كه ماجراهاي آن جزءبهجزء و اصطلاحاً ريز و كامل در سرويس حوادث برخي رسانهها به چشم ميخورد.
اين همه درحالي است كه انتشار اين اخبار در نگاه اول ضرورتي ندارد و اگر هم قرار است اخبار مرتبط با قتل و جنايت منتشر شود بايد به گونهاي باشد كه جنبه پيشگيرانه داشته باشد نه اينكه به گسترش جرم كمك كند.
بايد بدانيم اگر حوادثي مانند قتل يا سرقتهاي مسلحانه و اتفاقات ناگواري مانند آدمربايي و خودكشي و... را منتشر ميكنيم الزاماً باعث نميشود ديگر اين ماجراها در جامعه اتفاق نيفتد، بلكه شايد در راستاي آن جرم گام برداشتهايم، كما اينكه مباني فقهي، حقوقي و شرعي ما هم ميگويد «اگر جرمي ديدي آن را افشا نكن.» با اين وصف پرسش اين است كه آيا اين نحوه اطلاعرساني واقعاً با سبك زندگي ايراني- اسلامي ما همخواني دارد؟
با اين حال خبرنگاران سرويس حوادث به محض وقوع حوادثي مانند قتل بلافاصله موضوع را رسانهاي كرده و خبر قتل يك فرد را با تمام جزئيات آن شامل نحوه قتل، چگونگي كشف جسد، مظنونان و متهمان به قتل و... را كاملاً در صفحه حوادث روزنامه شرح ميدهند.
حتي در برخي از خبرهاي سرويس حوادث، پر و بال بيشتري به خبر داده ميشود و نحوه انتشار خبر به شكلي است كه فكر و ذهن فرد خواننده را درگير خود ميكند.
شايد براي همين است كه قاضي وليالله حسيني قاضي دادگستري و كارشناس مسائل حقوقي و قضائي چندي پيش در گفتوگو با يكي از خبرگزاريها در خصوص نحوه درج اخبار حوادث در برخي از روزنامهها و خبرگزاريها گفته بود: رسانهها بايد در انتشار اخبار شفاف، روشن و صحيح مقيد بوده و اتفاقات را بهطور صحيح انتشار دهند؛ چراكه اگر رسانهاي اخبار را به صورت غلط منتشر كند اعتماد مخاطبان به آن رسانه از دست ميرود و آنها براي كسب اخبار به سراغ رسانههاي ديگر ميروند.
وي در اين گفتوگو افزود: در اخبار حوادث نيز بايد به اين موارد توجه شود و خبرنگاران ملاحظاتي را بايد رعايت كنند تا در انتشار اخبار هم به موانع قانوني توجه شود و هم آبرويي از افراد برده نشود.
اين قاضي دادگستري خاطر نشان كرد: در اكثر كشورها به محض وقوع حادثه يا جنايت خبرنگاران در صحنه حاضر شده و به صورت ميداني اقدام به تهيه گزارش و خبر از محل حادثه ميكنند. در ايران اين آزادي براي خبرنگاران وجود ندارد و آنها يا در صحنه حوادث حاضر نميشوند يا اگر به آنها اين اجازه داده شود با محدوديتهايي همراه است.
وي تأكيد كرد: يكي از موارد تأثيرگذار در صفحات حوادث براي خواننده حضور خود خبرنگار در صحنه جرم است كه گزارش او به واقع نزديك خواهد شد، البته ميزان اثرگذاري يك خبر به تجربه خبرنگار نيز بستگي دارد.
اين حقوقدان ادامه داد: حوادث و جنايتها واقعيتهاي جامعه هستند كه در حال رخ دادن ميباشند. رسانهها و مطبوعات نيز ناگزير به انعكاس اين اخبار ميباشند اما سياست انتقال خبر بايد مفيد باشد و اخبار به نحوي منتقل شود كه كمترين آسيب به احساسات و عواطف جامعه وارد نشود. حسيني با اشاره به نقش اخبار حوادث در كاهش جرائم گفت: اطلاعرساني نقش مؤثري در كاهش جرائم دارد. رسانهها با انتشار اخبار حوادث ميتوانند آگاهي شهروندان را بالا برده و آنها را با خطري كه در كمينشان است آشنا كند. حذف صفحات حوادث روزنامهها پاك كردن صورت مسئله است. در اين صورت مردم اخبار را از مراكز غيررسمي دريافت ميكنند كه اين اتفاق باعث اطلاعرساني ضعيف و بروز شايعه ميشود.
اخباري كه ناامني توليد ميكنند
در اين ميان علاوه بر قضات و حقوقدانها برخي از كارشناسان حوزه رسانه و ارتباطات نيز از درج اخبار حوادث با شرح جزئيات آن انتقاداتي دارند و خواستار اين هستند كه اخبار حوادث با دقت بيشتري منعكس شود.
به عقيده كارشناسان رسانه ضرورتي ندارد كه خبر قتل يك فرد در جامعه به صورت جزءبهجزء منتشر و شرح حادثه كاملاً در گزارش ذكر شود؛ چراكه اين گونه اطلاعرساني هيچ نفعي براي خوانندگان ندارد. اين در حالي است كه جنبه هشداردهنده و پيشگيرانه بايد در اخبار مربوط به سرويس حوادث پررنگتر شود اما خبرهايي كه در برخي از صفحات حوادث روزنامهها منعكس ميشود كاملاً به شرح خبر ميپردازند اما هيچ مطلبي از جنبه پيشگيرانه و اطلاعرساني صحيح وجود ندارد. كارشناسان رسانه اعتقاد دارند رسالت يك رسانه اطلاعرساني، آموزش و پيشگيري است، با اين حال اين رسالت در لابهلاي اخبار حوادث كمرنگتر به نظر ميرسد.
دكتر علياصغر محكي، روزنامهنگار و مدرس علوم ارتباطات، يكي از كارشناساني است كه خواستار تغيير شيوه انعكاس اخبار سرويس حوادث است. وي با اشاره به اينكه اخبار حوادث روزنامهها از اهداف اصلي خود دور شدهاند، ميگويد: اخبار صفحه حوادث روزنامهها سبب احساس ناامني در جامعه ميشود و الگوي مناسبي براي انتشار اخبار حوادث روزنامهها وجود ندارد. به گفته وي اخبار صفحه حوادث روزنامهها از سه منظر شناختي، عاطفي و رفتاري قابل بررسي است. اخبار صفحه حوادث روزنامهها هرچند ممكن است سبب اطلاعرساني به مردم شود اما در عين حال جنبه آموزشدهندگي به بزهكاران را نيز دارد.
اين مدرس علوم ارتباطات در گفتوگو با يكي از خبرگزاريها اظهار داشته است: روانشناسان بسياري هم هستند كه معتقدند اخبار حوادث روزنامهها تأثيرات عاطفي شديدي را بر جامعه وارد ميكند. چون مردم دائم اينطور تصور ميكنند كه جامعه هر روز ناامنتر ميشود و با حصاركشي اطراف خانه و خانواده، محدود كردن ساعات آمد و شد اعضاي خانواده يا قطع معاشرت با برخي دوستان و همسايگان و غيره تلاش ميكنند خودشان امنيت خانواده را تأمين كنند. همين رفتارها نشانه صدمات اخبار حوادث روزنامهها از جنبههاي شناختي، عاطفي و رفتاري به جامعه است كه تدبير ويژهاي از سوي مسئولان ميطلبد.
به اعتقاد وي انعكاس همه اخبار حوادث مطلوب نيست و باعث ميشود افراد جامعه به بيماريهاي روحي و رواني مبتلا شوند. حتي اتفاقات ناگوار كشورهاي ديگر هم ميتواند آرامش روان افراد جامعه را از حالت آرام به يك حالت بحراني تبديل كند و در نهايت باعث عدم رشد دروني مردم شود؛ چراكه به نظر جرمشناسان، انعكاس اخبار ناگوار نه تنها باعث بازدارندگي نميشود، بلكه باعث رشد ناهنجاريها در جامعه ميشود.
احساس ناامني با توليد اخبار حوادث
بايد قبول كنيم برخي از اخبار حوادث كه در سرويس حوادث روزنامهها يا خبرگزاريها منتشر ميشود خواسته يا ناخواسته به احساس ناامني كه به عقيده كارشناسان مهمتر از امنيت است دامن ميزند.
به عنوان مثال درباره موضوعي مانند زورگيري و سرقت به عنف. درج اخبار اينگونه اتفاقات ناگوار در روزنامهها سراسر كشور و يا دهها خبرگزاري خودبهخود به احساس ناامني در جامعه دامن ميزند. وقوع چند فقره زورگيري و سرقت به عنف در جامعه نبايد باعث شود تا افراد زيادي در سراسر كشور از اين موضوع احساس ناامني كنند.
جالب اينجاست كه وقتي در اين خصوص با برخي از همكاران رسانهاي نيز صحبت ميكنيم با ما هم عقيده هستند. معاون سردبير يكي از روزنامههاي صبح كشور كه مدتي نيز مسئوليت كنترل و نظارت بر صفحه حوادث روزنامه را نيز داشته است در اينباره ميگويد: من صحبتهايم را با يك مثال شروع ميكنم. بر اساس آمار اعلام شده در كشور سالانه 400 هزار پرواز از فرودگاههاي مختلف كشور صورت ميگيرد با اين حال ممكن است سالي يك بار يا هر دوسه سال يك بار يك هواپيما دچار حادثه شود و خداي ناكرده سقوط كند با اين حال زماني كه صحبت از مسافرت با هواپيما ميشود بسياري از افراد از خطرناك بودن مسافرت با اين وسيله نقليه حرف ميزنند. البته اخبار مربوط به سقوط هواپيما به دليل اهميت و جذابيتي كه دارد بايد منعكس شود ولي نبايد توأم با بزرگنمايي باشد زيرا باعث گسترش احساس ناامني در جامعه ميشود. اين روزنامهنگار كه تمايلي به ذكر نامش ندارد ميافزايد: در حوزه ساير اخبار حوادث نيز وضع به همين گونه است. ممكن است در طول شبانهروز در شهر پرجمعيتي مانند تهران چند فقره زورگيري انجام شود كه البته بسياري از آنها توسط پليس كشف و عاملان آن دستگير ميشوند با اين حال ميليونها نفر از افرادي كه در تهران زندگي ميكنند همواره از اين ميترسند كه زورگيرها و سارقان به سراغ آنها بيايند؛ بنابراين وقتي در يك خيابان خلوت در حال تردد هستند با ديدن يك موتور سوار احساس ناامني ميكنند.
وي ميگويد: كاملاً مسلم است اگر اخبار حوادث در روزنامهها به گونهاي منتشر شود كه جنبه اطلاعرساني و پيشگيرانه داشته باشد شاهد احساس امنيت خواهيم بود اما وقتي سرتاسر صفحه حوادث پر باشد از اخبار قتل، جنايت، خودكشي، آدمربايي، كلاهبرداري، سرقت، زورگيري، تجاوز به عنف و... نميتوان انتظار داشت كه جامعه ما جامعهاي باشد كه احساس امنيت در آن بالا باشد.
وي در ادامه صحبتهاي خود ميگويد: در مدتي كه وظيفه نظارت بر صفحه حوادث روزنامه را داشتم از مطالعه اخبار خشن آن حسابي زجر ميكشيدم و متأسفانه فعاليت من به عنوان معاون سردبير در اين سرويس باعث شد تا به بيماري قلبي دچار شوم بنابراين به سرويس ديگري منتقل شدم.
وي در پايان صحبتهاي خود ميگويد: بايد توجه داشت انعكاس صريح و بيپرده برخي از اخبار سرويس حوادث نه تنها جنبه پيشگيرانه ندارد بلكه ميتواند زمينهساز و عامل وقوع جرائم و ناهنجاريهاي اجتماعي ديگري نيز در جامعه شود.
