امروزه در كشورهاي پيشرفته و صنعتي جهان تعداد كثيري از مراكز دادههاي علمي و تحقيقاتي فعال هستند و ضمن ايجاد فرصتهاي نوين تحقيقاتي، زمينه و واسطه تجاري شدن طرحهاي تحقيقاتي مختلف اعم از پايان نامههاي دانشگاهي يا مقالات پژوهشي را تسهيل ميكنند.
پايگاههاي معتبر به اشتراكگذاري مقالات و پژوهشهاي علمي در سطح جهان نظير ELSEVIER، Cambridge Journals، ProQuest، Scopus و. . . در كنار صدها موتور جستوجو در حوزه دسترسي به منابع تحقيقاتي همچون Virtual LRC، Academic Index، SpringerLink، Jurn و... كه در طول دهههاي گذشته حجم عظيمي از نقل و انتقال دادههاي علمي را در سطح مجامع علمي جهاني به خود اختصاص دادهاند، تجربهاي عالي از نحوه صحيح كار علمي را براي خود و كشورهاي خويش به ارمغان آوردهاند.
در كشورهاي صنعتي و پيشرفته، نسبت به در دسترس بودن نتايج تحقيقات پژوهشگران پيشين براي دانشجويان، دغدغه زيادي وجود دارد. در اين كشورها دسترسي سريع و بدون دردسر به هر مقاله، پاياننامه و منبع تحقيقي براي دانشجويان فراهم است، به نحوي كه در برخي از كشورها حتي در كشور مالزي، در كمتر از يك روز هر منبعي يا هر تعداد منبعي كه دانشجو درخواست ميكند به راحتي در اختيارش قرار ميگيرد.
به عبارت ديگر، توسعه مراكز و پايگاههاي داده پيش نياز اصلي شكلگيري و ثبات بخش تحقيق و توسعه (R&D)، در دانشگاه و صنعت است. در كشوري همچون مالزي اين باور ملي به طور ملموس وجود دارد كه سرمايهگذاري در بخش R&D تأثير مستقيمي در افزايش نوآوريهاي دانشگاهي در حوزه توليد علم دارد. از اين رو از اوايل دهه ۹۰ ميلادي به اين سو دولت نقش تعيينكنندهاي در تحريك صنعت و دانشگاه براي ايجاد شاهراههاي همكاري متقابل از طريق افزايش چشمگير سرمايهگذاري در حوزه R&D انجام داده است.
بر اين اساس، طبق طرح توسعه صنعتي و تكنولوژيكي در مالزي، دولت اقدام به تأسيس نهادهاي مرتبطي در اين حوزه كرد. مراكزMTDC، MIGHT و RPA تعدادي از اين دفاتر دولت نهاد هستند كه از دهه ۹۰ ميلادي به اين سو با افزايش سرمايهگذاري در بخش تحقيق و توسعه راهاندازي شده و موجب تقويت و بسط پيوندهاي علمي و تجاري ميان صنعت و دانشگاه شدند.
اين قبيل تجربهها در سالهاي اخير به تدريج ريشههاي خود را در فضاي علمي كشور ما نيز دوانيده است و نهالهايي كه هر چند دير در زمين دانش و صنعت كشور غرس شدند، امروز نويد به ثمر رسيدن ميوههاي شيرين خود را ميدهند. پايگاههاي نشر اطلاعات پژوهشي همچون پايگاه دولت نهاد ايران داك (پژوهشگاه علوم و فناوري اطلاعات ايران)، پايگاه استنادي علوم جهان اسلام (ISC)، تارگاه SID) Scientific Information Database) و تعدادي ديگر از مراكز دادههاي علمي در حال حاضر مسئوليت فقرزدايي از جامعه علمي كشور را در حوزه به اشتراكگذاري دانش بر عهده دارند.
از اين ميان ايران داك با توجه به تمركز ويژهاي كه نسبت به جمعآوري، دستهبندي و به اشتراك گذاشتن پايان نامههاي دانشجويي داشته، نقش برجستهاي را به خود اختصاص داده است. دانشجويان از يكسو پاياننامه خود را در اين پايگاه ثبت ميكنند و از سوي ديگر، به عنوان مهمترين اثر و نتيجه اين فرآيند، دانشجوياني كه در جريان تنظيم پاياننامه يا ارائه مقالات علمي هستند به راحتي ميتوانند از موتور جستوجوي اين سامانه براي دستيابي به منابع مورد نياز خود بهره ببرند.
اين اقدام يك فرآيند دو سر برد، هم براي دانشجويان و محققاني است كه مقاله يا پاياننامه خود را در اين پايگاه ثبت كردهاند و هم براي پژوهشگراني كه براي استفاده از بانك اطلاعاتي اين سامانه به آن مراجعه ميكنند. در حوزه پژوهش يكي از مهمترين امتيازاتي كه ميتوان براي دارندگان مقالات علمي يا نويسندگان پاياننامه در نظر گرفت، اين است كه نظريهها و يافتههاي آنها توسط ديگر پژوهشگران مورد استفاده قرار بگيرد و افزايش ميزان استناد به يك پاياننامه يا مقاله، تاثير بالايي در افزايش جايگاه علمي نويسندگان آن مقاله و پاياننامه دارد. از طرف ديگر محققاني كه براي تكميل فرآيند پژوهش خود نياز به منابع و دادههاي مختلف دارند، با سهل الوصول بودن دستيابي به آن منابع از مسير اين پايگاه، زمان كمتري را از دست ميدهند.
با يك ثبتنام ساده الكترونيكي، ميتوان به حجم عظيم اطلاعات علمي موجود در ايران داك دست يافت و البته با توجه به آنكه هنوز اشكالاتي در مسير استفاده بهينه از چنين پايگاههايي وجود دارد، به هر ترتيب ميتوان بخش مهمي از نيازهاي يك پژوهشگر را تأمين كرد. اشكالاتي همچون عدم در اختيار گذاشتن تمام متن پاياننامه براي ثبتنام كنندگاني كه مجموعه دانشگاهي آنها عضو اين سامانه نباشد كه به صورت خريداري تنها ۱۵ صفحه انتخابي امكانپذير خواهد بود.
با اينكه بخش ثبت اطلاعات پايان نامهها و رسالههاي تحصيلات تكميلي ايران داك از بهمن ماه سال ۸۷ افتتاح شده است، در نيمه نخست سال ۹۲ تعداد ۱۷۸۶۷ عنوان پاياننامه در اين پايگاه ثبت شده و در طول حدود پنج سال يعني از بدو تأسيس تا پايان شهريور ماه ۹۲ رقمي معادل ۱۲۳۱۴۱ عنوان پاياننامه در اين سامانه به ثبت رسيده است. از اين تعداد پاياننامه بر اساس اطلاعاتي كه منتشر شده است ۱۱۴۰۰۶ عنوان پاياننامه مقطع كارشناسي ارشد و ۹۱۳۵ عنوان پاياننامه مقطع دكتري است.
دستهبندي اين پايان نامهها براساس رشتههاي مختلف تحصيلي و نيز تعداد پاياننامههايي كه اعضاي اين دانشگاهها ثبت كردهاند، بدين شرح است:
علوم انساني۵۲۸۵۰ پايان نامه، علوم پايه ۲۶۱۰۳ پايان نامه، فني و مهندسي ۲۴۶۲۱ پايان نامه، كشاورزي ۱۲۸۳۲ پايان نامه، هنر ۴۱۲۸ پايان نامه و علوم پزشكي ۲۶۰۷ پاياننامه.
همين طور بيشترين ميزان مشاركت از طرف مراكز علمي كشور در ثبت پاياننامه و ساير انتشارات علمي در اين پايگاه به شرح ذيل زير رتبهبندي شده است:
دانشگاه علوم پزشكي و خدمات بهداشتي - درماني تهران ۲۴۰۶۷، دانشگاه تهران ۱۸۷۵۷، دانشگاه تربيت مدرس ۱۴۱۸۹، دانشگاه شيراز ۶۷۹۱، دانشگاه تبريز ۵۷۳۹، دانشگاه صنعتي اصفهان ۵۳۶۶ و دانشگاه شهيد بهشتي ۴۳۵۰.
در حال حاضر با توجه به نوپايي روش به اشتراكگذاري دادههاي علمي در ايران، بايد به تدريج مسير رفع نواقص موجود را طي كرد. تنظيم برخي اقدامات تشويقآميز براي ترغيب دانشجويان به ثبت اطلاعات پاياننامه خود در سامانه ايران داك، ميتواند يكي از راههاي پيشنهادي باشد. در حال حاضر پاياننامههايي كه در دانشگاههاي مختلف تنظيم ميشود عموما در اختيار كتابخانههاي داخلي دانشگاهها قرار ميگيرد و به دليل ضعف فراواني كه در امكانات زيربنايي دانشگاهها در راهاندازي وبسايتهاي جامع و به روز وجود دارد، در عمل بسياري از پايان نامهها تنها در بايگانيها باقي ميمانند و امكان استفاده آزاد و راحت از آنها براي ديگران فراهم نميشود.
به نظر ميرسد همچنان در بدنه اصلي تصميمگيران در نظام دانشگاهي كشور نگاهي قديمي در اين حوزه حاكم است كه بايد براي اصلاح آن تلاش كرد. به هر ميزان كه دسترسي به منابع علمي فارسي زبان در كشور فراهم شود به همان ميزان نيز سير صعودي توليد علم در كشور رونق خواهد گرفت.
