بحران اوكراين رويارويي‌هاي پسا جنگ سرد را چند بعدي كرد

2014؛ سال تقابل شرق با غرب

سال 2014 سال اوجگيري رقابت، تنش و در نهايت رويارويي شرق و غرب بود. نماد بارز اين تقابل را مي‌توان مواجهه روسيه و غرب در عرصه‌هاي مختلف دانست. اما با توجه به اينكه روسيه در سال‌هاي اخير با عضويت در انواع تشكل‌هاي منطقه‌اي و بين‌المللي مانند سازمان همكاري شانگهاي و گروه بريكس به يارگيري پرداخته است و متحدان مسكو در موارد متعددي به دفاع از موضع آن پرداختند، لذا مي‌توان عنوان كلي تقابل شرق و غرب را به سال 2014 اختصاص داد. هر چند در سال‌هاي اخير نيز تنش‌هاي زيادي بين روسيه و غرب بر سر گسترش ناتو به سوي شرق و نيز استقرار سامانه‌هاي ضد موشكي در اروپاي شرقي وجود داشت، اما با بروز بحران اوكراين و گسترش ابعاد آن، تقابل روسيه و غرب بر سر اين بحران ابعاد بي‌سابقه‌اي پيدا كرد. براي اولين بار در دوره پسا جنگ سرد در سال 2014 شاهد رويارويي شرق و غرب در ابعاد مختلف نظامي، سياسي و اقتصادي بوديم. با اينكه ظاهراً روسيه و غرب تلاش‌هايي را براي محدود كردن دامنه اين تقابل به صورت مذاكرات براي حل و فصل سياسي اين بحران انجام دادند، اما در عمل تعارض دو طرف نه تنها كاهش نيافت، بلكه روز به روز تبعات و پيامدهاي آن گسترده‌تر و پيچيده‌تر شده است. در واقع روسيه و غرب در سال 2014 تلاش كردند تا با بهره‌گيري از همه ابزارهاي قدرت خود، طرف مقابل را وادار به عقب‌نشيني نمايند تا بتوانند در صحنه اوكراين پيروز شوند. در اين راستا غربي‌ها در بعد سياسي، تحريم مقامات ارشد روسيه را مدنظر قرار داده و ضمن تحريم صدور ويزا، به بلوكه كردن اموال اين مقامات نيز پرداختند. در عين حال محروم كردن روسيه از حضور در گروه هشت از ديگر اقدامات غربي‌ها بود. در اين زمينه «استفان هارپر» نخست‌وزير كانادا اعلام كرد با توجه به اقدامات مسكو در اوكراين، تصور آنكه روسيه بار ديگر به گروه هفت كشور صنعتي جهان باز گردد، دشوار است. روسيه در سال 1998 رسماً به عضويت گروه هفت در آمد و اين گروه پس از آن به «گروه هشت» تغيير نام داد. اعضاي اين گروه در مارس2014 به تعليق عضويت روسيه رأي دادند و علت اين اقدام خود را نقش روسيه در بروز بحران كريمه عنوان كردند. يكي ديگر از جنبه‌هاي رويارويي روسيه با غرب، تقابل نظامي است. در اين زمينه واشنگتن به مسكو درباره استفاده از بحران انساني شرق اوكراين به عنوان بهانه‌اي براي اشغال اين منطقه هشدار داد و چنين اقدامي را كاملاً غيرقابل قبول خواند. تقابل روسيه و غرب در بعد جدي‌تري در قبال اوكراين مطرح است و آن مداخله روز افزون اين دو قدرت در اوكراين از جنبه نظامي است. اين مداخله درباره روسيه به صورت پشتيباني لجستيكي وتسليحاتي از مخالفان جدايي‌طلب در شرق اوكراين و درباره غرب يعني ناتو و امريكا به صورت ارائه كمك‌هاي مستقيم نظامي از جمله انواع تجهيزات نظامي و نيز اعطاي كمك‌هاي مالي به دولت غربگراي اوكراين و ارتش اين كشور بوده است. در عين حال با لغو قانون بيطرفي اوكراين در پارلمان اين كشور، زمينه پيوستن اوكراين به ناتو فراهم شده است. بدين ترتيب مقامات غربگراي اوكراين عزم پيوستن به اين سازمان يا حداقل همكاري نزديك با آن را دارند. در مقابل مقامات روسيه نسبت به پيامدهاي پيوستن اوكراين به ناتو به مقامات كي‌يف هشدارهاي جدي داده‌اند. در صورت همكاري نزديك يا پيوستن اوكراين به ناتو، اين مسئله به مفهوم گسترش هر چه بيشتر ناتو به سوي شرق و رسيدن اين سازمان نظامي به مرزهاي روسيه خواهد بود. اين خط قرمزي بزرگ براي روسيه است و تحقق چنين مسئله‌اي از ديدگاه كرملين به مفهوم تهديدي جدي براي امنيت ملي روسيه است. در عين حال صحنه اروپاي شرقي و درياي سياه، به عرصه رويارويي ناتو و روسيه مبدل شده است و در اين زمينه شاهد برگزاري رزمايش‌هاي زميني، هوايي و دريايي كشورهاي عضو ناتو در اين منطقه هستيم. از سوي ديگر روسيه نيز واكنش نشان داده و ضمن استقرار نيروها و تجهيزات نظامي در مرزهاي مشترك با اوكراين، سعي دارد تا با برپايي رزمايش‌هاي مختلف ضمن به رخ كشيدن قدرت نظامي خود، به ناتو يادآوري كند كه در مقابله با اهداف توسعه‌طلبانه آن جدي است. در اين راستا روسيه حضور نظامي خود را به طور قابل توجهي در درياي سياه و به ويژه كريمه افزايش داده است. يكي ديگر از ابعاد مهم تقابل روسيه و غرب در سال 2014، رويارويي اقتصادي بود. در اين راستا غربي‌ها در وهله نخست بحث تحريم روسيه را پيش كشيدند كه اين تحريم‌ها از تحريم مقامات مرتبط روسيه و بلوكه كردن دارايي‌ها و ممنوعيت صدور ويزا آغاز شد و به تدريج با تشديد تنش‌ها، اكنون به اعمال تحريم‌هاي گسترده در زمينه بانكي، صنايع، شركت‌هاي انرژي، تحريم سرمايه‌گذاري و صنايع تسليحاتي روسيه منجر شده است. در مقابل روسيه نيز واكنش نشان داده و با اعلام تحريم‌هاي اقتصادي عليه تحريم‌كنندگان روسيه به آن پاسخ گفت. در اين راستا ولاديمير پوتين رئيس‌جمهوري روسيه در آگوست 2014 در دستور ويژه‌اي با نام «تدابير ويژه اقتصادي براي تأمين امنيت روسيه» اين تدابير را براي اجرا ابلاغ كرد. بر اساس دستور پوتين واردات محصولات كشاورزي، مواد خام و هرگونه مواد غذايي از كشورهاي تحريم‌كننده روسيه اعم از شركت‌ها يا مقامات يا شهروندان اين كشور به مدت يك سال ممنوع شد.
اما تقابل روسيه و غرب در سال 2014 در چندين مورد به صورت خاص به موضعگيري آشكار غرب و شرق در مقابل يكديگر انجاميد كه بارزترين مورد آن تقابل در جريان نشست سران گروه 20 در بريزبن استراليا بود. در اين نشست جنگ لفظي سران روسيه و غرب بر سر بحران اوكراين به نحوي بالا گرفت كه ولاديمير پوتين، رئيس‌جمهوري روسيه پيش از پايان نشست گروه 20، استراليا را ترك كرد. اين اقدام يعني ترك يك نشست مهم بين‌المللي از سوي رئيس‌جمهور روسيه در واقع واكنشي بي‌سابقه به تهاجم يكپارچه سياسي و رواني غرب عليه روسيه محسوب مي‌شد. مواضع هماهنگ كشورهاي غربي عليه روسيه به دليل بحران اوكراين علت اين اقدام پوتين بود. سران چند كشور غربي شركت‌كننده در نشست گروه 20 از جمله باراك اوباما، رئيس‌جمهور امريكا و ديويد كامرون، نخست‌وزير انگليس، پوتين را در خصوص موضع روسيه در قبال تحولات اخير اوكراين به شدت مورد انتقاد قرار دادند. مقامات ارشد كشورهاي غربي همچنين با ادعاي حضور نظامي روسيه در اوكراين، مسكو را به تحريم‌هاي بيشتر تهديد كردند. شايد شديد‌ترين حمله لفظي عليه مسكو از سوي اوباما رئيس‌جمهوري امريكا صورت گرفت. اوباما در سخنراني خود در نشست گروه ۲۰ اعلام كرد اقدام‌هاي روسيه در قبال اوكراين متجاوزانه و تهديدي براي امنيت جهان است. اوباما بار ديگر روسيه را در كنار ويروس ابولا يك تهديد جهاني ناميد، اين تشبيه اوباما كه براي چندمين بار صورت مي‌گيرد موجب ناخرسندي شديد مقامات كرملين شد. اوباما در عين حال تأكيد كرد امريكا رهبري كشورهايي را بر عهده دارد كه با اقدام‌هاي روسيه مخالف هستند. آلمان هم به عنوان مهم‌ترين كشور اتحاديه اروپا هشدار داده است اعمال تحريم‌هاي بيشتر عليه روسيه را در دستور كار دارد.
در مقابل هجمه بي‌سابقه غربي‌ها عليه روسيه، كشورهاي عضو گروه بريكس كه از اعضاي گروه 20 نيز محسوب مي‌شوند، موضع حمايت از روسيه و مخالفت با اعمال تحريم‌ها عليه اين كشور را در پيش گرفته‌اند. اعلام حمايت بريكس از روسيه مي‌تواند به منزله هشداري براي غرب از سوي اقتصادهاي نوظهور جهان در اين گروه باشد. به ويژه اينكه كشورهاي عضو بريكس نمايانگر نيمي از جمعيت جهان هستند و حدود 30 درصد قدرت اقتصادي دنيا را در اختيار دارند. بدين ترتيب مي‌توان گفت نشست سران گروه 20 در بريزبن در واقع شاهد دسته‌بندي شركت‌كنندگان در دو طيف مخالفان روسيه وحاميان روسيه بود. با رويدادي كه در بريزبن رخ داد، از اين پس بايد شاهد رويارويي صريح‌تر و آشكارتر روسيه و غرب باشيم، پيش‌بيني اينكه اين تقابل در برخي جنبه‌ها حتي از رويارويي شرق و غرب در دوره جنگ سرد هم شديدتر باشد چندان دور از ذهن نيست.