با اعطاي فرصت مطالعاتي خارج از كشور از سوي بنياد ملي نخبگان به دانشجويان دوره دكتري از سال تحصيلي جاري، تعداد فرصتهاي مطالعاتي دولتي اعطايي بيشتر شده و به اعتقاد جامعه دانشگاهي اين افزايش علاوه بر ارتقاي سطح تحصيلات تكميلي و تحقق مؤثرتر ديپلماسي علمي و فرهنگي، كاهش شيب و حتي توقف مهاجرت بدون بازگشت نخبگان داخلي را در پي دارد.
سياستگذاري علمي و فناوري كشور ديگر فرصتي براي آزمون و خطا ندارد و در دنياي رقابت بينالمللي ايدهها و محصولات و بازارها، بايد حرفي براي گفتن داشته باشد. زيرا اثرگذاري فرهنگي و تمدني، اقتصادي و سياسي و ديپلماتيك در عرصه جهاني به دقت در اين سياستگذاري و در عين حال خطر پذيري و انعطافپذيري در اجراي آنها وابسته است.
شناخت نقاط راهبردي و سرمايه گذاري روي آنها يكي از زودبازدهترين راهكارها است. برآورد نيازهاي صنعتي و فناورانه و تربيت نيروي متخصص و مجهز به دانش روز دنيا و همزمان ايده پرداز و ايدهورز متناسب با اين نيازها از جمله همين نقاط راهبردي و كليدي هستند.
در طول سالهاي متمادي، نياز به تربيت نيروي متخصص از فرستادن دانشجويان مقاطع مختلف به ويژه مقاطع تحصيلات تكميلي به دانشگاهها و مراكز علمي و تحقيقاتي خارج از كشور تأمين ميشد تا وقتي كه با تغيير مناسبات اقتصادي، تربيت نيروي انساني بدون جايابي شغلي آنها براي كشور و حتي براي افراد فارغالتحصيل مشكلاتي به وجود آورد؛ اين در حالي بود كه كشورهاي خارجي از اين گسست حداكثر بهره را برده و به جذب سرمايههاي انساني كشورهايي نظير كشور ما روي آوردند و الحق در طول اين سالها با ايجاد جذابيتهاي ريز و درشت در اين راه موفق نيز بودند. اين روند تا حدي پيش رفت كه كشورمان را حائز رتبه برتر در مهاجرت نخبگان كرد.
از سوي ديگر در سايه درآمدهاي نفتي آموزش براي آموزش و آموزش براي مدرك، اساس آموزش عالي ما را در نورديد و چشمها منتظر استخدام دولتي در ادارات و پشت ميزنشيني شدند و در نهايت شاخص ايجاد اشتغال در مؤلفههاي اقتصادي ما زمين خوردند.
اما با تغيير كالاي قابل عرضه بازارهاي جهاني از منابع زيرزميني به ايدهها و فناوريهاي دانش بنيان و آيندهنگر، ضرورت تغيير در نگاههاي كلان در اين عرصه در كشورمان نيز بيش از پيش نمايان شد.
سرمايه گذاري بازگشت پذير براي كاهش مهاجرتهاي بازگشت ناپذيراين بازار كه به شدت نيز رقابتي است انتظار دارد با حداكثر سرعت با آن همراه شويم. از طرفي بسياري يكي از اثرات كاهش تحريمها را خروج بازار كار از ركود ميدانند. مثلاً راهاندازي خط توليد محصولات برندهاي مختلف فناور از جمله مواردي است كه ميتواند شوكي براي احياي بازار كار باشد.
در حالي كه اين ابهام وجود دارد كه چنانچه امتياز راه اندازي خط توليد برندهاي مطرح صنعتي و فناورانه را در كشور راه اندازي كرديم اگر تمام و كمال به دانش فني آنها محتاج باشيم نميتوانيم ابتكار عمل را به دست بگيريم. در صورتي كه با داشتن نيروي مجهز به دانش فني روز منافع ما نيز در اين راه تا حدودي تأمين ميشود.
از طرفي بايد بپذيريم كه كشور ما جذابيت شغلي و تحقيقاتي متنوعي براي نگهداشتن نخبگان جوان خود را ندارد. بنابراين راهكاري براي تعديل اين ميزان خروج نخبگان و فراهم آوردن زير ساختهاي نرم افزاري نيازمند تجهيز دانشآموختگان دانشگاههاي خود به دانش روز دنيا است.
يكي از راههاي نسبتاً تضمين شده براي تجهيز بدون خروج مطلق نخبگان و فارغ التحصيلان دانشگاهي به علم روز دنيا اعطاي فرصت مطالعاتي و بورسيه كردن آنها است.
در همين رابطه تسهيلاتي از اين دست را بنياد ملي نخبگان از سال تحصيلي جديد در اختيار دانشجويان دوره دكتري ميگذارد. بنياد ملّي نخبگان با هدف ارتقاي سطح تحصيلات تكميلي در دانشگاههاي كشور تسهيلات جديدي را براي دانشجويان دوره دكتري به منظور استفاده از فرصت مطالعاتي خارج از كشور طراحي و از ابتداي سال تحصيلي جاري اجرايي كرده است.
بر اساس اين تسهيلات، دانشجويان برگزيده دوره دكتري كه مشمول جايزه پژوهش بنياد ميشوند ميتوانند به مدت يك سال از فرصت مطالعاتي خارج از كشور بهرهمند شوند. شرايط استفاده از اين امتياز به شرح زير است:
1. دانشجوي برگزيده در سال مشموليت جايزه پژوهش ميتواند از آن استفاده كند.
2. استفاده از فرصت مطالعاتي دانشجو بايد به تصويب دانشگاه محل تحصيل رسيده باشد.
3. اولويت پذيرش دانشجو از يكي از دانشگاههاي برتر جهان (مطابق فهرستهاي رسمي) باشد.
4. اولويت با دانشجوياني است كه در حوزه فناوريهاي راهبردي كشور در حال تحصيل هستند.
5. بنياد بخشي از هزينه فرصت مطالعاتي دانشجو و همسر وي را براي مدت حداكثر يك سال تأمين ميكند.
فرصت مطالعاتي پز اجتماعي نشودفرصتهاي مطالعاتي بنياد ملي نخبگان به آمار فرصتهايي كه وزارتخانههاي علوم و بهداشت بر اساس آييننامههاي اجرايي خود در اختيار دانشجويانش ميگذارند، بورسيههاي وزارتي و بورسيههاي دستگاهها و مراكز توليدي و تحقيقاتي دولتي و خصوصي به دانشجويان خود ميدهند، اضافه ميشود و به صورت يك سرمايه گذاري كلان و با بازگشت در جهت كاهش مهاجرتهاي بدون بازگشت نخبگان به شمار ميرود.
با اين حال در ارائه فرصتهاي مطالعاتي از سوي بنياد ملي نخبگان كه كار تازهاي است بايد در نظر داشت كه فرصتهاي اعطايي مطالعه شده، با برنامه و هدفمند و در جهت رفع نيازهاي كشور در حوزههاي تخصصي باشد. همچنين آيين نامه اجرايي آن شفاف و بدون نقاط ابهام تدوين شود به طوري كه امكان دور زدن آنها وجود نداشته باشد.
همچنين گرفتن فرصت مطالعاتي خارج از كشور به جاي رفع نيازهاي كشور مانند مدرك دانشگاهي و تحصيلات آكادميك به يك پز اجتماعي تبديل نشود و به ورطه رقابت و چشم و همچشمي ميان دانشگاهيان براي دريافت آن نيفتد. از ديگر سو در انتخاب دانشگاه و مركز علمي و تحقيقاتي مقصد دقت شود. جايابي دقيق و نيازسنجي در اين زمينه ميتواند جلوي بسياري از انحرافات در اين رابطه را بگيرد.
