سالهاست بحث بافتهاي فرسوده و بافتهاي ناپايدار به مشكل جدي كشور به خصوص در شهرهاي بزرگ تبديل شده و تاكنون اقدامات صورت گرفته كار به جايي نبرده است و به دليل نبود نظارت صحيح سيستمي و كم كاريهاي صورت گرفته از سوي دستگاههاي متولي نه تنها از ميزان بافتهاي فرسوده كاسته نشده است بلكه به گفته رئيس سازمان مديريت بحران كشور در سالهاي متولي گذشته بر ميزان اين بافتها نيز افزوده شده است. با اين حال اگر روند نوسازي به شكل و سرعت كنوني ادامه يابد بافتهاي نوسازي شده نيز با گذشت زمان به بافتهاي فرسوده افزوده خواهند شد و به رغم تلاشهاي صورت گرفته براي احيا و نوسازي بافتهاي فرسوده كار به جايي نخواهيم برد.
گويا و در اين آشفته بازار كه جان و مال شهروندان به واسطه وجود بافتهاي فرسوده در معرض خطر و تهديد جدي قرار دارد كسي يا دستگاهي پاسخگو نبوده و به دليل نبود سيستم ارزيابي عملكردها فقط توپ كمكاري به زمين ديگران انداخته ميشود با اين حال رئيس سازمان مديريت بحران كشور، سازمان نظام مهندسي و دستگاههاي اجرايي را متولي ساخت و سازها و مقاومسازي در كشور عنوان كرد.
اسماعيل نجار درباره آمادگي در برابر زلزله در تهران اظهار داشت: متأسفانه هرگاه در تهران بحث زلزله پيش ميآيد همه ابراز نگراني ميكنند. در حال حاضر 10 ميليون نفر در تهران سكني دارند كه پيش از انقلاب اين رقم 5/3 ميليون نفر بود. يعني براي 5/6 ميليون نفر در اين 35 سال اخير خانه ساخته شده است. اگر اين واحدها براساس اصول فني ساخته شده بودند، امروز نگراني نداشتيم.
به گفته رئيس سازمان مديريت بحران سؤال ما اين است كه متولي اين موضوع كيست؟ و قانون چه كسي را مسئول و متولي اين امر دانسته است؟ بيشك سازمان نظام مهندسي و دستگاههاي اجرايي در اين ميان وظيفه دارند. البته خود مردم نيز بايد در اين امر وارد شوند. همان ميزان كه به زيبايي و نماي ساختمان اهميت داده ميشود، بايد بيش از آن به مقاومت و استحكام ساختمان توجه داشته باشند.
به گفته معاون وزير كشور سازمانهاي بيمهگر نيز بايد فعالانه وارد اين عرصه شوند تا هم يار دولت و مردم در هنگام حوادث باشند و هم ناظري بر مقاومت ساختمانها در زمان ساخت باشند و بايد ظرفيتهاي كشور را شناخت و در مواقع بحراني از آنها بهره برد و حتي ظرفيتهاي جديد توليد كرد و بايد با تمرين مداوم آمادگي خود را در سطح بالايي حفظ كرد.
وجود 4 هزار هكتار بافت ناپايدار در پايتخت
همواره نگراني از وجود بافتهاي فرسوده وجود دارد؛ اما به گفته رئيس كميسيون معماري و شهرسازي شوراي شهر تهران بر اساس پهنه بندي انجام شده در طرح تفصيلي تهران 14 هزار هكتار بافت ناپايدار در تهران وجود دارد كه براساس تدقيق و احصاي بافت ناپايدار اين رقم به حدود 4 هزار هكتار رسيده است.
محمد سالاري با اشاره به جلسه شوراي عالي شهرسازي و معماري كشور كه با حضور شهردار تهران و معاون وي برگزار شد، افزود: شهرداري با همكاري شوراي شهر در جهت تدقيق و احصاي بافت ناپايدار اقدامات خوبي انجام داده است با اين حال بافت ناپايدار به نوعي بافت فرسوده، به شمار ميآيد ضمن اينكه شوراي شهر نيز مصوب كرد تا بررسيهاي جامعي روي اين موضوع صورت گيرد.
بر اين اساس اگر سرعت نوسازي بافتهاي فرسوده و احياي اين بافت سريعتر انجام نگيرد، در آينده نه چندان دور علاوه بر خطرات ناشي از تهديدات بافتهاي فرسوده بايد شاهد آسيبها و تهديدات بافتهاي ناپايدار هم باشيم.
به واقع به مرور زمان بافتهاي ناپايدار شهري تبديل به بافتهاي فرسوده ميشوند كه در كنار بافتهاي ريزدانه و بافتهاي فرسوده تهديدي جدي براي شهر 10 ميليوني به حساب خواهند آمد.
بر اين اساس ميطلبد تا دستگاههاي متولي براي مقاومسازي بافتها و سازههاي ناپايدار شهر نيز اقدامات لازم و ضروري را انجام دهند.
در شهري مانند تهران با وسعت حدود 700 كيلومتر مربع بسياري از بيمارستانها و مدارس و مراكز آموزشي يا فرسودهاند يا به عنوان بافت ناپايدار در معرض تهديد و خطرات احتمالي قرار دارند.
در اين زمينه بنا بر اعلام مدير كل آموزش و پرورش تهران 132 درصد از مدارس پايتخت نيازمند نوسازي و مقاومسازي هستند. به گفته اسفنديار چهاربند در شهر تهران 2 هزار و 150 ساختمان آموزشي موجود است كه با توجه به فرسودگي 32 درصد از اين مراكز لازم است تا اقدامات ضروري براي نوسازي آنها صورت گيرد چراكه عمر برخي از اين مدارس بين 40 تا 80 سال است. به گفته وي يكي از مشكلات جدي در شهر تهران كمبود زمين و بالا بردن تراكم ساخت و ساز است كه اين محدوديتها نياز به نوسازي بافتهاي فرسوده عمومي را تشديد ميكند.
از سوي ديگر 80 درصد بيمارستانهاي پايتخت در برابر زلزله خطرناكند يا دچار فرسودگي شدهاند.
به گونهاي كه به گفته برخي از كارشناسان اگر زمينلرزهاي در شهر تهران رخ دهد، 80 درصد بيمارستانهاي پايتخت نخواهند توانست هيچ خدمتي به مصدومان احتمالي زلزله ارائه دهند و حتي اين مراكز خود نيازمند ارائه خدمات در زمان بحران ميشوند.
با اين حساب بسياري از اين مراكز ناپايدار و فرسوده را نميتوان به دليل چارچوب و اسكلتبندي ساختماني و سازهاي مقاومسازي كرد و بهتر است چارهاي اساسي بر اين مشكل صورت گيرد.
به واقع بسياري از فضاهاي عمومي با عمر بالا به مرور زمان يا پايدار شده يا در زمره بافتهاي فرسوده قرار گرفتهاند و در صورت بروز زلزله كه هر لحظه پايتخت آبستن آن است اين مراكز كه ميتوانند محل اسكان و درمان و ارائه خدمات ضروري واقع شوند خود مشكلآفرين شده و حتي خسارتهاي جاني و مالي را نيز افزايش ميدهند.
آنچه در اولويت برنامههاي نوسازي و احياي بافتهاي فرسوده و مقاومسازي بافت ناپايدار بايد قرار گيرد آن است كه ابتدا براي نوسازي اين مراكز اقدامات لازم از سوي دستگاههاي متولي و سرمايهگذاري بخش خصوصي صورت گيرد وگرنه هر گونه كوتاهي ميتواند بر عمق فاجعه در صورت بروز آن بيفزايد.
«تجميع» كليد جهش در نوسازي بافتهاي فرسوده است
در اين زمينه مديرعامل سازمان نوسازي شهر تهران نيز تأكيد كرد: تجميع پلاكهاي ريزدانه قبل از اينكه يك كار شهرسازي و كالبدي باشد، امري اجتماعي است و ميتواند كليد جهش جديد نوسازي در بافتهاي فرسوده اين منطقه باشد.
عباداله فتح اللهي خاطرنشان كرد: رويكرد جديد سازمان نوسازي كه با هدايت و راهبري شهردار تهران تنظيم شده، خروج از تصديگري و تقويت نوسازي مردمي با رفع آسيبهاي گذشته است.
وي با بيان اينكه سازمان نوسازي در دورههاي گذشته دو رويكرد مداخله مستقيم و نوسازي مردمي را در بافتهاي فرسوده تجربه كرده است، يادآور شد: رويكرد مداخله مستقيم كه در برخي محلات تهران اجرايي شد، رويكردي پر هزينه بود و رضايت كامل شهروندان را در پي نداشت، در مقابل رويكرد نوسازي مردمي كه با مشاركت شهروندان و حمايت شهرداران مناطق صورت گرفت، توانست رضايت مردمي را جلب كند و با تخفيفات و تسهيلات تشويقي اعطا شده حدود 199 هزار واحد مسكوني توسط مردم نوسازي شد.
به گفته مديرعامل سازمان نوسازي شهر تهران عدم تأمين زيرساختها و سرانههاي خدماتي يكي از اشكالات رويكرد نوسازي مردمي است كه در اين زمينه توجه به رفع كمبود سرانههاي خدماتي در بافتهاي فرسوده در سياستهاي جديد سازمان نوسازي مدنظر قرار گرفته است.
وي در رابطه با نقش سازمان نوسازي در هماهنگي نهادهاي مرتبط با نوسازي اظهار داشت: مأموريتهاي نوسازي در مناطق تحت مديريت شهرداران مناطق انجام خواهد شد و سازمان نوسازي شهر تهران نيز در اين راستا تمام توان، امكانات، پتانسيل، تجربه و تخصص خود را در اختيار مجموعه قرار ميدهد.
فتح اللهي با اشاره به اينكه ستاد احيا و نوسازي مناطق به منظور بسيج منابع و امكانات منطقه و به عنوان پتانسيلهايي جهت سرعت بخشي به فرآيند نوسازي در مناطق راه اندازي شدهاند، خاطرنشان كرد: معاونين شهرسازي و معماري مناطق، دبيري اين ستادها را بر عهده دارند.
مديرعامل سازمان نوسازي شهر تهران بر اهميت توجه به تجميع پلاكهاي ريزدانه در منطقه تأكيد كرد و گفت: كليد نوسازي در مناطق تجميع است. تجميع پلاكهاي ريزدانه قبل از اينكه يك كار شهرسازي و كالبدي باشد، امري اجتماعي است و ميتواند كليد جهش جديد نوسازي در بافتهاي فرسوده اين منطقه باشد.
وي با اعلام اينكه در ساختار جديد سازمان نوسازي، دو معاونت شهرسازي و معماري و معاونت اجتماعي با هم ادغام شدند و معاونت جديد نوسازي و توسعه محلي شكل گرفت، تصريح كرد: اگرچه سازمان نوسازي با نگاهي اجتماعي براي تحقق اهداف و مأموريتهاي خود تلاش ميكند اما رأساً اقدام اجتماعي انجام نميدهد، بلكه تلاش ميكند پتانسيلها، امكانات و ظرفيتهاي اجتماعي شهرداري تهران را به منظور نوسازي بافتهاي فرسوده بسيج كند.
مديريت يكپارچه در نوسازي بافتهاي فرسوده براي خروج از بحران
آنچه ميتواند راهكار اساسي براي خروج از بحران بافتهاي فرسوده باشد حركت همسو به سمت مديريت يكپارچه در نوسازي و نظارت بر امر ساخت و ساز است چراكه روند ساخت و ساز در كشور ما يك پروسه ناقص است كه در آن افراد و دستگاههاي بسياري دخيل هستند و اينگونه نيست كه بتوان با اصلاح يك روش يا نظارت بر يك دستگاه يا چند دستگاه اين روند ناقص موجود را اصلاح كرد. و نبايد اين نكته را فراموش كرد كه در بحث اقتصادي احيا و نوسازي بافتهاي فرسوده و ناپايدار نيز ميتوان با نگاه جامع علاوه بر گام برداشتن در نوسازي بافتهاي فرسوده به رونق اقتصادي شهري نيز كمك بسزايي كرد.
