عصر نفت: وحید حاحی پور / اوپک در انتهای دهه ۵۰ میلادی توسط کشورهای ونزوئلا، عربستان، ایران، عراق و کویت پایه ریزی شد اما به دلیل جوان بودن و نبود نیروهای متخصص در امور فنی و فروش نفت و همچنین انحصار نفت در دست امریکا و متحدانش، چون طفلی عقب مانده در میان دایه های نامهربان، دست و پا می زد و به التماس، از دایه های خود طلب شخصیت می کرد و رسمیت.
اوپک سازمانی مدرن و «شرافت وارانه» برای اعضایی «جاهل» و سطحی نگر بود، اختلافات ابتدایی میان اعضای این سازمان به حدی بود که چشم و همچشمی برای تولید بیشتر گاهی عقوبت کار را به حمله نظامی می کشاند، عراق بارها قصد لشگر کشی به کویت و اشغال این کشور را تا مرحله نهایی به پیش برد که با مخالفت «انگلیس تضعیف شده»، پا پس کشید؛ شاه ایران نیز خواهان افزایش تولید و درامدهای نفتی کشور خود بود؛ تریکی در عربستان چنان فضایی را برای ملی شدن صنعت نفت و غلبه بر امریکا به وجود اورده بود که طبق دستور امریکا شاه عربستان به دست برادر زاده خود کشته شد.
تریکی وزیر ضد امریکایی عربستان به «بدر» تبعید شد و زکی یمانی، جوان تحصیلکرده در امریکا جانشین وی شد تا در پازلی که امریکا برای اوپک و ملک فیصل طراحی کرده است به ایفای نقش خود مشغول باشد و توافق های «غیر شفاف» رسمی شوند.
*اوج قدرت ضرر رسان
تمامی محرک های اوپک از سوی امریکا از میان برداشته شد تا هفت خواهران نفس راحتی بکشند اما این آسایش خاطر چندان به درازا نکشید و اسرائیل با بازی خراب کنی در منطقه، خشم اعراب را بر انگیخت. اعراب خواستار تحریم نفتی اسرائیل و متحدان وی شدند که البته موفق بودند هرچند ایران با «پرچمی انجرافی» به صورت مخفیانه به اسرائیل نفت می فروخت. شرکت های نفتی مستقل نیز که از تعداد ۹ شرکت در سال ۱۹۴۶ به ۳۶۰ شرکت در اواخر دهه ۶۰ رسیده بودند با اعراب همراه شدند تا تراست غرب و هفت خواهران شکمسته شود.
اوپک شوک نفتی اول را هدایت کردو در سال ۱۹۷۳ به یکباره قدرت بازار نفت از شرکت های نفتی به اوپک منتقل شد اما قدرتی که زیرکانه توسط امریکا هدایت شده و در راستای منافع این کشور به کار گرفته شد. امریکا با اعتبار دهی به اوپک، در وهله نخست نشان داد به استقلال و حقوق این کشورها پایبند است تا روحیه ضد امریکایی در منطقه به سردی بگراید. با چهار برابر شدن قیمت نفت نیز کنار آمد و به جای آن، محصولات لوکس و تسلیحات نظامی را با قیمتی بسیار فراتر از آن ۴ برابر، به این کشورها «غالب» و درامد هنگفتی کسب کرد.
آن ها به قدری به صورت زیرپوستی روی اوپک نظارت داشتند که زکی یمانی با مشاوران امریکایی و به ظاهر مستقل در جلسات حاضر می شد و جالب آن که به ضرر امریکا صحبت می کردند در حالی که «یونیفرم» کاری خود را با «زبانشان» مخفی نگاه می داشتند.
امریکا عوامل خود یعنی ایران و عربستان را به خوبی در اوپک هدایت می کرد و با انداختن بادی در آستین آن ها، شهوت قدرت و جویای نام بودن شاه ایران و زکی یمانی را به اوج خود رسانده بود که هیج چیز جز «مرد یک بودن نفت جهان» آن ها را ارضا نمی کرد؛ این ویژگی جهان سومی هاست و بعدها مشخص شد که اوپک و سازمانش چه بلایی سر اعضای خود آورد به طوری که زکی یمانی در اواخر دهه ۷۰ می گوید:« در مجموع، ای کاش به جای نفت، آب کشف می کردیم!»
*بازی خارج شده
کار از کاز گذشه بود؛ امریکا رژیم خود را در ونزوئلا به کار نشانده بود، قراردادی بزرگ را به عربستان تحمیل و سایر کشور های نفتی را چنان به سلطه خود دراورده بود که دیگر مجالی برای «سرکشی» باقی نمانده بود. ابالات متحده چنان با تبجری مثال زدنی اقتصاد و توسعه عربستان را به خود پیوند داده بود که حضور در کافه های استارباکس برای سعودی ها تجربه حسی را به آن ها می داد که در «بادیه» تجربه نکرده بودند.
شاه ایران کمی دیر متوجه این موضوع شد و پیروزی انقلاب اسلامی ایران فرصت جبران گذشته را به وی نداد تا کاخ سفید یکی از مهره های خود را از دست بدهد. ونزوئلا و عربستان با افزایش «نوبتی» تولید، بنا به دستور امریکا تا حدودی توانستند شوک دوم را مهار کنند چرا که چاره ای جز این نداشتند.
اوپک به حکومت جدید ایران فرصت نفس کشیدن نداد و به سرعت کمبود نفت را جبران کرد و هیچگاه به مانند شوک اول نفتی که تا حدودی برنامه ریزی شده صورت گرفته بود، ماندگار نبود. به طور مثال آل سعود با وجود روند نزولی قیمت نفت در سال ۱۹۸۶، به یکباره تولید نفت خود را از ۶/۳ میلیون بشکه به ۵ میلیون بشکه در روز افزایش داد تا بهای نفت با کاهشی ۵۰ درصدی مواجه شود.
با حمله عراق به ایران، عرصه در اوپک برای ایران تنگ تر شد ؛ به دلیل محدودیت تولید و صادرات نقش ایران کم رنگ تر شد همان چیزی که امریکا به ریاض و کاراکاس دیکته کرده بود.اواخر دهه ۸۰ بود که سیستم سهمیه بندی در اوپک شکل گرفت و هر کشوری با توجه به ظرفیت تولیدی و ذخایر خود، سهمی را از آن خود کرد اما کمتر کشوری سهمیه خود را رعایت می کرد جز ایران.
پس از پایاین جنگ عراق و ایران، اوضاع کمی آرام شد و ایرانی ها با «یارکشی» در اوپک به «بازها» قدرت بیشتری دادند تا در مقابل «کبوترها» به رهبری عربستان توان چانه زنی مطلوبی پیدا کنند. با به قدرت رسیدن هوگو چاوز در ونروئلا، متحد پیشین امریکا که قصد خروج از اوپک را داشت با ایران «عقد اخوت» بست و با یکدیگر بال های بازها را به حرکت در آوردند.
با این وجود، دو دستگی اعضای اوپک موجب بروز اختلافات وحشتناکی میان طرفین شد که به سود هیچ کدام نبود ولی از آن جا که دستورات عربستان از واشنگتن صادر می شد این کشور از موضع خود کوتاه نمی آمد وحتی گاهی جلسات را نیمه کاره در وین رها می کرد.
*آسیب و چاره
ایران در سازمانی عضو است که «تکروی» های بی سابقه برخی اعضای آن در افزایش تولید نفت، منافعش را به خطر انداخته است که در دهه ۸۰ میلادی و هنگام افول قیمت جهانی نفت میتوان «تکانه» های تاثیر آن بر اقتصاد کشور را مشاهده کرد اما چه باید کرد که این سازمان تنها محل ایران برای حضور در مجامع بین المللی انرژی است.
ایران با وجود صف بندی خوبی که میان کشورهای عضو اوپک انجام داده است در اتخاذ مواضع درست و لابی های قوی ضعیف عمل کرده است به ویژه در ۸ سال اخیر به نحوی که در نشست های اوپک در طول این مدت، ۵ وزیر و سرپرست شرکت می کردند؛ این عملکرد را در مقابل کشورهایی دیگری مانند عربستان قرار دهید تا متوجه شوید چه تفاوتی میان وزیر نفت عربستان با بیش از ۱۰ سال حضور دراوپک و وزرای ایرانی وجود دارد؛ وزرایی که قادر به تکلم زبان نفت – انگلیسی- نبودند و نتوانستند از حق ایران دفاع کنند.
بدون تردید اوپک، روزگاری حیاط خلوت امریکا بود ولی امروز که اتحاد نفتی خوبی میان ایران،عراق و ونزولا حاصل شده است باید با فعال کردن دیپلماسی انرژی در سطح منطقه و جهان و حضور پر رنگ در مجامع بین المللی انرژی، راه گذشته را اصلاح کرد.
مهم ترین ضعف ایران در اوپک، نداشتن روحیه مذاکره و لابی گری و راهکارهای دیپلماتیک برای حداکثر کردن منافع کشور بوده است که امید است بتوان با فعال کردن آن با توجه به همپیمانان کشور در اوپک، منافع ملی را به بهترین شکل تامین کرد.
