حضرت علي بن موسي الرضا(ع) در سال 148 هجري قمري در مدينه متولد و در سال 183 عهده دار امامت شيعيان شد كه تا سال 203 قمري تداوم داشت. هارون، امين و مامون، خلفاي عباسي معاصر امام بودند. اختلافات و كشمكش بر سر مسئله امامت از سوي برخي شيعيان و ياران پدر بزرگوار امام رضا (ع) بر آشفتگي اوضاع فرهنگي جامعه اسلامي در كنار سياست درهاي باز فرهنگي عباسيان افزود. تعدادي از ياران امام موسي كاظم (ع) كه عمدتا مأمور جمع آوري اموال و وجوه شرعي بودند منكر شهادت امام شدند و فرقه انحرافي واقفيه را بنيان نهادند و موجب ايجاد اختلاف ميان شيعيان شدند.
10 سال از دوران 20 ساله امامت امام هشتم در حكومت هارون و پنج سال نيز در دوران حكومت امين برادر كوچكتر مامون گذشت. گرچه مامون فرزند بزرگتر هارون بود اما مادر امين به نام زبيده و داييهاي او از افراد سرشناس و با نفوذ دستگاه خلافت بودند لذا هارون امين را به عنوان وليعهد خود برگزيد. امين فردي زشت كردار، سست رأي و عياش بود و مامون از همان ابتدا به مخالفت با وي برخاست. پس از حدود سه سال كشمكش ميان دو برادر سرانجام مامون با كمك ايرانيان و با تدبير فرماندهاني چون طاهربن حسين بر امين چيره شد و در سال 198 خلافت را قبضه كرد و به جاي بغداد، مرو را مركز حكومت خود قرار داد.
مامون از همانآغاز نوجواني زير نظر جعفر بن يحيي برمكي و فضل بن سهل ايراني با جديت و به دور از عياشي به فراگيري علوم و فنون مختلف زمان خويش همت گمارد. كسب دانش و مهارت، انس با دانشمندان و فرهيختگان و تظاهر به دينداري و دانش و پارسايي دستمايه او در اين عرصه بود. او پس از خليفه شدن به فضل بن سهل دستور داد در باره زهد، تقوا و ديانت خليفه مطالبي را نشر دهد و در ميان مردم تبليغ كند.
پيدايش و گسترش انقلابها و شورشها عليه دستگاه خلافت عباسي از جمله عواملي بود كه بحران سياسي حكومت مامون را شدت بخشيد و پايههاي آن را بيش از پيش متزلزل ساخت. نصربن شبث از اعراب متعصب در ناحيه شمالي حلب دست به قيام عليه مامون زد و گروه زيادي را گرد خود جمع كرد. ابن طباطباي علوي در كوفه قيام كردو مردم را به «رضا من آل محمد(ص)» و عمل به كتاب خدا و سنت پيامبر(ص) فراخواند كه مردم كوفه به دعوت وي پاسخ مثبت دادند. نهضت ابوالسرايا در ادامه نهضت ابن طباطبا پس از تسلط بر كوفه به نام خود سكه زد و به طور رسمي قدرت را در دست گرفت. زيد بن موسي بن جعفر در بصره، ابراهيم بن موسيب بن جعفر در يمن و حسين بن حسن افطس در مكه از ديگر علوياني بودند كه دست به تحركات عليه دستگاه عباسي زدند. به علاوه عدهاي از داوطلبان مبارزه با فساد در بغداد عليه اوباش و اشرار دست به قيام زدند.
مامون كه خليفهاي زيرك و با هوش بود پس از رويارويي با اوضاع وخيم حكومت و احساس نگراني شديد از آينده خويش براي خروج از بن بست در پي مشورت با افرادي چون فضل بن سهل دست به اقدامي زد كه در تشكيلات خلافت سابقه نداشت. او تصميم گرفت پيشواي شيعيان را از مدينه به مرو فراخواند و به وليعهدي برگزيند. تا هم رضايت ايرانيان را كه به تشيع روي آورده بودند جلب نمايد و هم قيام علويان را فرو نشاند. ضمن آنكه صحنه سياسي بلاد اسلامي را از وجود امام خالي ميكرد و ميتوانست از نفوذ كلمه امام بهره برداري نمايد و به حكومت خود مشروعيت ببخشد.
امام كه ابتدا به دعوتنامههاي مامون پاسخ رد ميداد وقتي پيك مخصوص خليفه و اصرار وي بر حركت به سوي مرو را ديد و چارهاي جز حركت نيافت به كنار قبر مطهر پيامبر(ص) رفت و با آن حضرت وداع كرد و در راه مرو از هر فرصتي براي تماس با دوستان و پيروان خود بهره گرفت كه نقطه عطف آن در نيشابور بود و سرانجام وقتي مجبور به پذيرش ولايتعهدي شد با شرط و شروط فراوان، نظير آنكه در امور حكومتي امر و نهي نكند، فتوايي ندهد، قضاوتي نكند، در عزل و نصب افراد دخالتي نداشته باشد و هيچ يك از قوانين و مقررات جاري را تغيير ندهد، آن را پذيرفت. تا هم بر عدم صلاحيت حكومت تأكيد كند و هم مانع بهره برداري دستگاه از وجود شريف خويش گردد.
عالی 
