مسئولان وزارت جهاد كشاورزي، در سالهاي گذشته، همواره خودكفايي گندم، برنج، حبوبات و ساير محصولات كشاورزي را وعده ميدادند و در سالهايي كه كشورمان با كمبود آب مواجه نبود و دولت به سهولت مجوز حفر چاه را براي روستاييان و متقاضيان صادر ميكرد، هيچ مسئولي به فكر اصلاح باغات، مديريت آب در اين بخش نبود. البته در سال 89 همزمان با اجراي قانون هدفمندي يارانهها و افزايش قيمت آب، خليليان وزير جهاد كشاورزي دولت دهم همواره برنامههاي وزارتخانه متبوعش براي اجراي طرحهاي آبياري تحت فشار سخن ميگفت، اما اين برنامهها در چهار سال گذشته هيچ خروجي مشخصي به دنبال نداشت. اكنون در شرايطي كه كشور با بحران آب مواجه شده، زنگ خطر براي بخش كشاورزي به صدا درآمده است و صاحبنظراني كه تاكنون سكوت كرده بودند، از اقتصادي نبودن كشت گندم، برنج در جنوب كشور و ديگر محصولات كشاورزي آببر خبر ميدهند. همچنين در حالي كه شرايط براي صادرات محصولات كشاورزي به روسيه مساعد شده، به دليل بروز بحران در سال زراعي جديد، دبير كل خانه كشاورز از محدوديت صادرات محصولات آببر به اين كشور خبر ميدهد. به گفته كارشناسان، حتي ممكن است توليد برخي از محصولات براي مصرف داخل نيز در سال زراعي جديد كاهش يابد. در اين خصوص مشاور عالي وزير جهاد كشاورزي با اشاره به نصف شدن سهم آب بخش كشاورزي توسط وزارت نيرو از مهر ماه همزمان با آغاز سال زراعي جديد گفت: در اين شرايط حساس كنوني بايد توليد محصولات كشاورزي و تأمين امنيت غذايي را با در نظر گرفتن افزايش بهرهوري آب ادامه داد. محمدحسين شريعتمدار اظهار كرد: پيش از اين از سوي وزارت نيرو اعلام ميشد سالانه 85 تا 90 ميليارد متر مكعب آب در بخش كشاورزي مصرف ميشود كه مسئولان اين وزارتخانه اعلام كردند از سال زراعي آينده ـ مهرماه ـ نهايتاً بايد روي حدود 50 ميليارد تومان آن براي توليد محصول كشاورزي حساب كنيم.
آمار وزارت نيرو چندان مورد تأييد نيست
وي با بيان اينكه براساس آمارهاي اعلام شده سال گذشته حدود 92 ميليارد متر مكعب آب در بخش كشاورزي مصرف شده است، افزود: گرچه ميزان آمار اعلام شده از سوي وزارت نيرو چندان مورد تأييد نيست چراكه اين ميزان آب مصرفي در بخش كشاورزي در سالهايي كه خشكسالي وجود داشته و آب رودخانهها به شدت كاهش يافته است نيز همين ميزان اعلام ميشد؛ بنابراين ميتوان گفت اين آمار مورد مناقشه است.
برنامههاي بخش كشاورزي براي مقابله با بحران آب
مشاور عالي وزير جهاد كشاورزي تأكيد كرد: يكي ديگر از راههاي مهمي كه در جهان به عنوان مقوله مهمي براي مقابله با بحران آب و كاهش مصرف آب در بخش كشاورزي مدنظر بوده آب مجازي است؛ به گونهاي كه براساس اين استراتژي بايد منابع آبي در هر كشوري صرف توليد محصولي شود كه از نظر اقتصادي درآمد بيشتري را به همراه دارد و كمبود محصولات ديگر بايد از طريق واردات تأمين شود.
شريعتمدار تصريح كرد: تأمين امنيت غذايي هر كشوري به معناي نابودكردن منابع نيست؛ بنابراين نميتوانيم به هر قيمتي از منابع پايه براي توليد كشور استفاده كنيم بلكه بايد ميزان نياز كشور را كه در توان منابع كشور نيست از طريق واردات تأمين كنيم و اگر ميگوييم خودكفايي به عنوان يك مسئله مهم بايد در دستور كار قرار گيرد نبايد به هر قيمتي آن را محقق كنيم.
واردات 20 ميليارد مترمكعبي آب مجازي در هر سال
شريعتمدار اظهار كرد: در ايران سالانه بين 18 تا 20 ميليارد مترمكعب آب از طريق واردات محصولاتي مانند گندم، برنج، دانههاي روغني، ذرت و غيره وارد ميشود و اين بدين معني است كه اگر بخواهيم اين محصولات را در كشور توليد كنيم بايد به همين ميزان آب در كشور مصرف كنيم.
توليد گندم در ايران اقتصادي نيست
وي افزود: به عنوان مثال درايران در هر هكتار از مزارع آبي سه تن گندم برداشت ميشود كه اصلا اقتصادي نيست چراكه با اين ميزان برداشت ميتوان گفت به ازاي هر متر مكعب مصرف آب بهطور متوسط 500 گرم گندم توليد ميشود در حالي كه ميانگين توليد گندم در جهان به ازاي مصرف يك متر مكعب آب 930 گرم و اين ميزان در مصر 54/1 كيلوگرم است.
مشاور عالي وزير جهاد كشاورزي ادامه داد: بنابراين ميتوان گفت توليد گندم با شرايط كنوني كه عملكردي حدود سه تن در هر هكتار دارد اقتصادي نيست و به همين دليل در طرح جديد گندم درصدد هستيم تا پنج سال آينده با افزايش بهرهوري آب و عملكرد توليد اين محصول را به يك كيلوگرم به ازاي هر مترمكعب آب برسانيم كه اين مهم از طريق آبياري تحت فشار، كنترل آفات، تغذيه مناسب و تقويت مكانيزاسيون امكانپذير است. به گفته وي در ايران به ازاي هر ميليمتر بارندگي حدود چهار كيلوگرم گندم برداشت ميشود، در حالي كه اين ميزان در جهان حدود هفت كيلوگرم است كه بايد آن را ارتقا دهيم.
كشت برنج در استانهاي جنوبي به هيچ وجه اقتصادي نيست
شريعتمدار اعلام كرد: بسياري از توليدات كشاورزي در ايران با شرايط كنوني و ميزان بهرهوري موجود اقتصادي نيست چراكه به عنوان مثال براي توليد كيوي پنج دلار درآمد به ازاي مصرف هر مترمكعب آب به دست ميآيد در حالي كه براي بسياري از محصولات كشاورزي اين درآمد كمتر از يك دلار است كه اصلا اقتصادي به نظر نميرسد.
مشاور عالي وزير جهاد كشاورزي ادامه داد: در اين شرايط توسعه كشت برنج در مناطق جنوبي كه مصرف آب بالايي دارد به هيچ وجه اقتصادي نيست؛ بنابراين با توجه به مزيت بهرهوري آب توليد برنج با مصرف كمتر از 10 هزار مترمكعب در هر هكتار مانند استانهاي شمالي صرفه اقتصادي دارد و در بقيه مناطق يا بايد كشت برنج متوقف شود يا اينكه به مسئله بهرهوري آب توجه شود.
شريعتمدار گفت: براي توليد سيبزميني، هندوانه، صيفيجات و ديگر محصولات آببر بايد در حد نياز داخل برنامهريزي كنيم. از سوي ديگر بايد محاسبات دقيق اقتصادي صورت گيرد تا ببينيم كه آيا توليد و صادرات اين محصولات اقتصادي است يا خير.
وي افزود: در دنيا به ازاي صادرات هر مترمكعب آب مجازي 2/1 دلار درآمد كسب ميشود در حالي كه در كشور ما حدود 30 سنت است كه بايد از طريق افزايش بهرهوري آن را بهبود دهيم.
مشاور عالي وزير جهاد كشاورزي تأكيد كرد: با شرايط كنوني كه ميانگين عملكرد سيبزميني در هر هكتار حدود 30 تن است توليد اين محصول اقتصادي نيست چراكه بايد حداقل عملكرد اين محصول با توجه به ميزان آببري كه دارد 50 تن در هكتار باشد كه البته برخي از كشاورزان در كشور هستند كه حدود 80 تن در هر هكتار برداشت ميكنند و بايد از طريق انتقال تكنولوژي و دانش بومي و نوين جهاني بتوانيم عملكرد توليد محصول كشاورزي در واحد سطح و ميزان بهرهوري آب در توليد آن را افزايش دهيم.
كلانتري: براي صادرات محصولات آببر به روسها تعهد ندهيم
عيسي كلانتري، دبير كل خانه كشاورز در خصوص محدوديت صادرات محصولات كشاورزي گفت: برخي از محصولاتي كه در فهرست ارسالي از روسيه قرار دارد مانند موز، آناناس، قهوه، روغن زيتون و... محصولاتي هستند كه در داخل چندان توليد نميشوند و جزو محصولات وارداتي به شمار ميروند كه ايران ميتواند اين محصولات را از طريق صادرات مجدد به روسيه بفرستد. وي افزود: بسياري از محصولات ديگر مانند انواع ميوه، صيفيجات از جمله هندوانه، سيبزميني و غيره كه جزو محصولات آببر بهشمار ميروند در سال گذشته توليد شده و همچنان مازاد آنها در كشور وجود دارد كه ميتواند فرصتي جديد براي ارزآوري كشور باشد اما ايران براي درازمدت بايد سياستگذاري خود را براساس منافع ملي تعيين كند.
