آن روزها پسرك شايد هنوز 10 سالش نشده بود اما هوش سرشار و علاقه فراوانش باعث شد تا محمود تبديل به بهترين شاگرد استاد حاج ميرزا آقا امامي شود و كمي بعدتر خودش را در مدرسه هنرهاي زيباي اصفهان ببيند. تازه پشت لبش سبز شده بود كه به اروپا سفر كرد و چندين سال به مطالعه آثار هنرمندان غربي در موزهها پرداخت و آن طور كه خودش در جايي تعريف كرده است در اروپا، اول كسي بود كه وارد موزه ميشد با بستهاي از كتاب و قلم و در نهايت آخر از همه، خود او بود كه از موزه خارج ميشد.
جوانك باهوش ايراني اما دلش با غرب سازگار نبود و بعد از پايان دورههاي آموزشي به ايران برگشت و كار خود را در اداره كل هنرهاي زيباي تهران آغاز كرد و بعدتر مدير اداره ملي و استاد دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران شد. هوش سرشار پسرك ايراني و استعداد فراوان وي باعث شد تا در همان سنين جواني مشهور شود و طولي نكشيد كه نام «استاد محمود فرشچيان» زبانزد خاص و عام شد و امروز شهرت جهاني پيدا كرده است.
نقاش بزرگ ايران زمين كه نگارگريهاي وي به سبك مينياتور شهرت جهاني دارد و آثار ارزشمند وي مانند تابلوي «ضامن آهو»، «پنجمين روز آفرينش»، «غروب عاشورا»، «ستايش» و« معراج» در سرتاسر دنيا شناخته شده است انس عجيبي با اهل بيت عصمت و طهارت(ع) دارد و به گفته يكي از بزرگان شايد همين محبت استاد به اهل بيت (ع) است كه رمز موفقيت اين نگارگر بزرگ باشد.
استاد از زبان استاد
پيرمرد بزرگ نگارگري ايران با اينكه حالا پا به سن گذاشته اما دلش خيلي جوان است. او از همان دوران كودكي عاشق نقاشي و نگارگري شد.
استاد فرشچيان متولد ۱۳۰۸ هجري در اصفهان، از دوران كودكي استعداد و علاقه خود را در زمينه نقاشي نمايان كرد. خود استاد در جايي تعريف كرده است: چهار سالگي را خوب به ياد دارم. روي زمين مينشستم و نقشهاي قالي را روي كاغذ ميكشيدم. پدرم هم از اين وضعيت راضي بود. پدر فرشچيان كه نماينده فرش اصفهان بود و آثار نفيس را خريداري و جمعآوري ميكرد، با مشاهده استعداد فرزندش، وي را به كارگاه نقاشي استاد حاج ميرزا آقا امامي برد. استاد ميگويد: در همانجا حاج ميرزا آقا امامي نقش آهو به من داد و گفت تا از روي آن نقاشي كنم، تا صبح روز بعد حدود ۲۰۰ طرح در اندازهها و جهتهاي مختلف كشيدم. براي استاد باوركردني نبود و از آن به بعد مورد تشويق و تأييد ايشان قرار گرفتم.
يكي ديگر از اساتيد فرشچيان، استاد عيسي بهادري بود. در زمان نوجواني فرشچيان، نحوه آموزش متفاوت بوده بنابر قول وي، استاد بهادري مشقهايي از روي كاشيهاي اصفهان را براي شاگردانش تعيين ميكرد و طرحهاي آنها را با اصل نقشها مقايسه مينمود. سپس پيش از آنكه آنان را به طور مستقيم از اشكالهايشان آگاه كند، از آنها ميخواست كه خود با مقايسه طرح و اصل نقش، اشكالهاي خود را بيابند.
دارد غروب فرشچيان گريه ميكند
يكي از مهمترين آثار استاد فرشچيان تابلوي تأثيرگذار غروب عاشوراست. استاد دراين باره ميگويد: سه سال پيش از انقلاب روز عاشورا مادرم مرا نصيحت كرد و گفت: به روضه گوش كن و من به ايشان گفتم: من اول در اتاقم كاري دارم بعد خواهم رفت. حال عجيبي به من دست داد. وارد اتاق شدم، قلم را برداشتم و تابلوي عصر عاشورا را شروع كردم. قلم را كه برداشتم تابلويي شد كه الآن هست بدون هيچ تغييري.
تابلويي كه واقعاً تأثيرگذار است و هيچ كس نيست كه اين تابلو را ببيند و بغض به گلويش چنگ نيندازد. تابلوي غروب استاد فرشچيان آن قدر هنرمندانه است كه تا كنون كسي نتوانسته مانند اين تابلو را خلق كند و حالا تابلو غروب عاشورا استاد فرشچيان بارزترين نماد عاشورا در آثار هنري است و دستمايه شعر شاعران هم شده است.
هرچه برسر ما ميرود ارادت اوست
استاد فرشچيان اما آن طور كه خودش هم ميگويد ارادت خاصي به امام رضا دارد. براي او مشهد و حرم امام رضا با تمام نقاط روي زمين فرق دارد و اگرچه اصفهاني است اما ارادتش به امام رضا باعث شده تا به مشهد علاقه ويژهاي داشته باشد.
پنجمين ضريح حرم امام رضا (ع) را استاد فرشچيان طراحي كرده و بسياري از تابلوهاي ارزشمند خود را به موزه آستان قدس رضوي اهدا كرده است. ارادت اين هنرمند برجسته و بزرگ به سلطان خراسان به گونهاي است كه به گفته خودش شفاي دستش را هم از امام رضا گرفته و وقتي سال پيش در مراسم رونمايي از تابلوي معراج كه در محل موزه اين هنرمند شهير در مجموعه فرهنگي - تاريخي سعدآباد برگزارشد، ميگويد امام رضا دستم را شفا داد همه بدون ذرهاي شك و شبهه حرفش را باور ميكنند چرا كه او را دلداده امام رضا ميدانند.
مدال طلاي جشنواره بينالمللي هنر، امريكا، نشان درجه يك هنر، تنديس طلايي اسكار ايتاليا، نشان هنر نخل طلايي ايتاليا، تنديس طلايي اروپايي هنر، ايتاليا، ديپلم آكادميك اروپا، آكادمي اروپا، ايتاليا، ديپلم لياقت دانشگاه هنر، ايتاليا، مدال طلاي آكادمي هنر و كار، ايتاليا، جايزه اول وزارت فرهنگ و هنر، ايران، مدال طلاي جشنواره بينالمللي هنر، بلژيك، مدال طلاي هنر نظامي، ايران و. . . اينها تنها بخشي از افتخارات استاد فرشچيان است اما پيرمرد هربار كه صحبت از افتخاراتش ميشود حرفي از مدالهايش نميزند. او از عشق و ارادتش به اهل بيت (ع) ميگويد. شايد براي همين است كه وقتي از او براي طراحي ضريح جديد امام حسين (ع) دعوت ميشود فقط و فقط با يك تلفن از امريكا خود را به قم ميرساند و مستقيم ميرود كارگاهي كه بايد كارش را شروع كند. ريشههاي عقيدتي استاد فرشچيان چنان محكم است كه سالها زندگي در غرب باعث نشده تا اصالت خود را فراموش كند. پيرمرد موي سپيد دلش با روضه و هيئت است براي همين وقتي كارش را در كارگاه طراحي ساخت ضريح امام حسين(ع) در قم شروع ميكند درخواست دارد روضه معروفي را كه ملا باسم كربلايي پيرامون زبان حال حضرت سكينه (س) در مورد حضرت عباس(ع) ميخواند را در فضاي كارگاه پخش كنند و به محض اينكه اين روضه شروع ميشود انقلابي در حالت استاد ايجاد ميشود قلم را در دست گرفت و كار طراحي نقوش ضريح را با چشماني اشكبار آغاز كرد.
پابوس اهل بيت (ع) هستم
ارادت استاد فرشچيان به اهل بيت زبانزد خاص و عام است و هركس كه ذرهاي با استاد آشنايي داشته باشد خوب ميداند استاد تمام زندگياش را براي اهل بيت(ع) ميدهد. او اصلاً خود را و هنرش را وقف اهل بيت(ع) كرده است. پابوسي اهل بيت براي استاد رنگ ديگري دارد. پابوسي او از جنس هنر است. او هنرمندانه به پابوسي اهل بيت(ع) ميرود.
در اين ميان اما ارادت استاد فرشچيان به امام رضا و شوق سفر به مشهد براي همه مشخص است. استاد محمود فرشچيان كه خود طراح ضريح امام رضا(ع) است وقتي قدم به صحن حرم ميگذارد دلش تا ضريحي كه او را با جان و دل طراحي كرده پرواز ميكند و در كنار ضريح آرام ميگيرد. تابلوهاي اهدايي استاد فرشچيان به موزه آستان قدس رضوي نشان دهنده ارادت اين هنرمند پرآوازه به آستان امام مهربانيهاست. وي تا كنون 16 اثر ارزشمند خود را به موزه آستان قدس رضوي اهدا كرده است و آخرين آن جديدترين اثر يعني تابلوي معراج است كه سال گذشته رونمايي شد.
تابلوي «ستايش پروردگار» استاد محمود فرشچيان نيز كه دو سال پيش رونمايي شد راهي مشهد شد تا در كنار ديگر آثار ارزشمند استاد در موزه آستان قدس رضوي قرار گيرد.
تابلوي «ستايش پروردگار» از آيه شريفه و زيباي «يسبحلله مافيالسماوات و ما فيالارض» برگرفته شده و خلق آن يك سال و نيم به طول انجاميد. اين تابلو كه مضموني عرفاني و معنوي دارد، در ابعاد 18×101 سانتي متر و با تكنيك اكريليك روي مقوا كار شده است.
در حال حاضر در موزه فرشچيان در سعدآباد 70 اثر از اين نگارگر شهير معاصر، در برابر ديد عموم قرار دارد. عمده آثار استاد در چندين جلد كتاب بسيار نفيس و ارزنده و نيز در قالب پوستر و كارتهاي پستال زيبا به چاپ رسيده است. از آن جمله سه جلد كتاب از آثار وي در زمره «برگزيده آثار يونسكو» به زيور چاپ آراسته گرديده است.
تابلوي ضامن آهو يكي ديگر از كارهاي ارزشمند استاد فرشچيان است. استاد در مورد نحوه طراحي شمايل امام رضا(ع) در اين اثر در جايي تعريف كرده است: اول ميخواستم امام را از پشت سر طراحي كنم، ولي مقتضيات تابلو ايجاب ميكرد كه ايشان را از روبهرو تصوير نمايم. وقتي به صورت حضرت رسيدم، نتوانستم آنگونه كه ميخواهم طرح را كار كنم. صورت، روزها و ساعتها دستنخورده ماند. بعدازظهر يك روز، مثل هميشه كه هنگام نقاشي وضو ميگيرم، وضو گرفتم و رو به مشهد ايستادم و زيارت خاصه حضرت را خواندم، بعد رفتم سراغ تابلو و قلم را گرفتم و شروع كردم. بدون آنكه قلم را بردارم يا طرح را عوض كنم، صورت را ساختم. وقتي هم كه تمام شد ديگر تغييري در آن ايجاد نكردم.
استاد درباره اين تابلو گفته است: تمام عناصر تشكيلدهنده تابلوي ضامن آهو و تمام خطوط و پرسوناژهاي آن، همه معطوف به وجود امام رضا هستند و تمام منحنيها بهسوي ايشان ختم ميشوند. پرسوناژ امام (ع) از لحاظ رنگ و فرم هم طوري قرار گرفته كه در فراز بوده و باقي عناصر در فرود باشند. در چهره بچه آهواني كه به خدمت حضرت ميآيند، حالتي از خوشحالي و شادماني توأم با احترام ديده ميشود كه اين احترام بهصورت زانو زدن در برابر امام (ع) متجلي است.
همه يادگاريهاي استاد فرشچيان در مشهد
آثار اين استاد گرانقدر نگارگري در موزه آستان قدس رضوي هر سال بازديدكنندگاني دارد كه به تماشاي آثار استاد ميروند. اولين تابلو اهدايي استاد فرشچيان به نام عصر عاشورا در سال ۱۳۵۵ توسط استاد خلق و در سال ۱۳۶۹ به اين آستان اهدا شد. دومين تابلو اهدايي استاد به نام پنجمين روز آفرينش در سال ۱۳۵۲ خلق شد و در سال ۱۳۶۹ به موزه آستان قدس رضوي تحويل شد. سومين تابلوي اهدايي به نام پناه يا يتيم نوازي امام علي(ع) در سال ۱۳۵۲ خلق و در سال ۱۳۷۱ به آستان قدس رضوي تحويل شد.
تابلوهاي ديگري از استاد فرشچيان شامل خمسه آل طيبه در سال ۱۳۶۹، يا رب در سال ۱۳۷۴، اولين پيام در سال ۱۳۷۹، نيايش در سال ۱۳۷۷، توسل در سال ۱۳۸۰، يك هديه عشق در سال ۱۳۸۲، امتحان سخت در سال ۱۳۸۹، كوثر در سال ۱۳۸۹، ضامن آهو در سال ۱۳۸۹ و پرچمدار حق در سال ۱۳۹۰ به آستان مقدس حضرت رضا (ع) اهدا شدند.
تابلوي ضامن آهو كه به امام رضا (ع) اختصاص دارد، نمونه دوم اين اثر بوده كه استاد فرشچيان آن را به آستان قدس رضوي اهدا كرده است. تابلوي توسل نيز به حرم مطهر رضوي اختصاص دارد و در آن چهره استاد فرشچيان در حالي كه در مقابل گنبد طلاي حرم قرار گرفته و خضوع خود را در مقابل حضرت رضا (ع) نشان ميدهد، خلق شده است. حالا همه آنهايي كه به موزه آستان قدس ميروند آثار ارزشمند استاد فرشچيان را از نزديك ميبينند. آثار پيرمرد هنرمندي كه اگرچه متولد اصفهان است و ساكن امريكا اما دلش با مشهد و امام رضاست.
