از همان دوران كودكي به ما ياد دادند كه به مسجد خانه خدا هم بگوييم. يعني از همان دوران كودكي به ما آموختند كه مسجد اگرچه به خودي خود مقدس و قابل احترام است اما احترامش مانند خانه خدا واجب است و نقشي كه مسجد در ميان نمازگزاران دارد همان نقش كعبه در ميان حجاج و مسلمانان است، يعني محور وحدت.
مسجد در ميان مسلمانان از اهميت بسيار بالايي برخوردار است. از نظر ما مسلمانان مسجد مكاني براي عبادت و تطهير روح است اما اين تنها كاركرد مسجد نيست بلكه از همان صدراسلام كاركردهاي گوناگوني براي مسجد تبيين شد و اكنون رفته رفته و درعصر حاضر كاركردهاي متفاوت و بسيار زيادي نيز براي آن تعريف شده است. از كاركردهاي عبادي – سياسي گرفته تا كاركردهاي اخلاقي، اجتماعي، فرهنگي، آموزشي و. . . همه و همه كاركردهايي هستند كه در اين عصر براي مساجد تعريف شده كه البته اين كاركردها ضرورت نيز دارد.
يك نگراني عميق
اما آنچه در اين بين نگرانكننده است اينكه در برخي از مساجد كاركردهايي كه براي آن تعريف شده به كار گرفته نميشود و در برخي از مساجد شاهد افول كاركردهاي آن هستيم به گونهاي كه در برخي از مساجد كاركرد مهم و اصلي كه همانا كاركرد ديني و برپايي نماز جماعت است نيز به فراموشي سپرده شده و بنا بر خبر اعلام شده از سوي يكي از رسانههاي رسمي كشور، از 2 هزار مسجد موجود در پايتخت فقط در 540 مسجد نماز صبح اقامه ميشود و اكثر مساجد نيز فقط چند ساعت در روز براي اقامه نمازهاي يوميه و برگزاري برخي مراسمها فعال هستند، بر اين اساس افول كاركرد مساجد در شرايطي كه پيامدهاي مسائل و معضلات اجتماعي و فرهنگي پيچيدهتر شده، نگرانيهايي را در ميان ائمه جماعات و صاحبنظران مسائل مذهبي و فرهنگي ايجاد كرده است، اين در حالي است كه وجود حدود 70هزار مسجد و نقش بيبديل كاركرد مساجد در فرهنگسازي ديني و افزايش سلامت جامعه بر كسي پوشيده نيست.
آنچه نگرانيها را بيشتر ميكند اين است كه نماز جماعت در 1500 مسجد پايتخت كشوري برگزار نميشود كه ام القراي كشورهاي اسلامي لقب گرفته و اين درحالي است كه در تهران شاهد بروز ناهنجارهاي مختلفي در حوزه فرهنگي هستيم.
اقامه نماز جماعت صبح يا فعاليت مساجد در طول روز در شهرستانها نيز وضعيت چندان مطلوبي ندارد حال اينكه خداوند در آيه 77 سوره بني اسرائيل ميفرمايد: «نماز فجر(نماز صبح) مشهود ملائكه است».
در روايات اسلامي نيز آمده است نماز صبح از ميان نمازها اين امتياز را دارد كه ملائكه شب و ملائكه روز آن را مشاهده ميكنند، زيرا نماز صبح اگر در اول وقت خود انجام شود دقيقاً در لحظهاي انجام شده است كه ملائكه شب جاي خود را به ملائكه روز ميدهند و هر دو گروه از فرشتگان شاهد اقامه آن خواهند بود، بنابراين نماز صبح كه در اول وقت خوانده شود در دو پرونده ثبت ميشود.
در يكي از روايات آمده است: رسول خدا چون شنيدند تعدادي از مسلمانان در نماز جماعت صبح حضور ندارند فرمود: اگر آنها از ثواب زياد نماز جماعت صبح و عشا خبر داشتند مانند راه رفتن كودكان شيرخوار، خود را به نماز جماعت ميرساندند.
اسحاق ابن عمار از امام صادق (ع) سؤال كرد: خبر ده ما را از برترين وقت براي نماز صبح. امام فرمود:هنگام طلوع فجر، چون خداوند ميفرمايد: اِنّ قران الفجر كانَ مشهوداً يعني نماز صبح را، فرشته روز و فرشته شب هر دو مشاهده ميكنند. پس هرگاه بنده نماز صبح را با طلوع فجر بخواند، دو مرتبه پاداش نوشته ميشود، هم فرشته صبح مينويسد و هم فرشته شب.
افول كاركردهاي يك مسجد
نگرانيها زماني بيشتر ميشود كه مشاهده ميكنيم در ميان هزاران مسجد در پايتخت و ديگر شهرهاي كشورمان، تنها تعداد اندكي از مساجد هستند كه كاركردهاي واقعي مساجد در آنها به خوبي رعايت و مشاهده ميشود و متأسفانه برخي از مساجد كاركردهاي خود را از دست داده يا شاهد افول كاركردهاي ارزشمند ديني و اجتماعي در اين مساجد هستيم.
اينكه يك مسجد تنها چند ساعت در روز آن هم در هنگام اوقات شرعي و براي اداي فريضه ديني نماز باز باشد حد انتظار هيچ كس نيست بلكه همه توقع دارند كه مسجد در كنار كاركردهاي اصلي خود كه همانا كاركرد ديني است، ملجأ و مركزي براي رسيدگي به مشكلات مسلمانان و گرفتارهاي مردم نيز باشد.
هرچند در اين ميان برخي از مساجد به خوبي به اين كاركردها توجه داشته و با تأسيس و راهاندازي مراكزي مانند باشگاه ورزشي، كتابخانه و قرائتخانه، مركز پاسخگويي به سؤالات ديني و حتي صندوق قرضالحسنه و. . . در صدد رفع مشكلات مردم برآمدهاند اما اين كاركردها بايد در تمامي مساجد مورد توجه قرار گيرد.
به طور حتم نظافت كامل، اذان با صداي خوش، جاذبه بنا، امام جماعت با ويژگي كامل، خادماني كه شرايط لازم را داشته باشند، كتابخانه فعال و امكانات رايانهاي كه مطلوب جوانان امروز است، از جمله عواملي است كه در نظر گرفتن آنها در جلب و جذب همه به خصوص جوانان به مساجد مؤثر است.
علاوه بر ايجاد ارتباط عاطفي ميان خانواده و مسجد، ايجاد ارتباط بين مدرسه و مسجد هم از اهميت بالايي برخوردار است در كنار اين عوامل برخي كارشناسان داشتن انعطاف و اجازه طرح انديشههاي جديد را لازمه جذب جوانان ميدانند، به همين دليل همين كارشناسان از هيئت امناي مساجد خواستهاند ضمن كنار گذاشتن بدعتها و البته سختگيريهاي مذهبي، زمينه ورود جوانان را به مساجد فراهم كنند.
نياز به 100 هزار مسجد
اينجا يكي از محلات بالاي شهر تهران است، يكي از محلاتي كه فقر مراكز ديني همچون حسينيه و مسجد به خوبي به چشم ميآيد. در جنوب تهران شايد وقتي ظهر در خيابانها حركت ميكنيد صداي اذان از همان مساجد قديمي و كوچك به گوش برسد اما اينجا با اينكه وقت شرعي ظهر فرا رسيده هرچه گوشهايم را تيز ميكنم صداي اذان را نميشنوم.
تحقيق كه ميكنم متوجه ميشوم تا كيلومترها از اينجا مسجدي وجود ندارد در حالي كه به عقيده مردم اين منطقه، مسجد يكي از ضروريترين مراكزي است كه بايد در اين نقطه از شهر احداث ميشد.
در عوض اينجا تا دلت بخواهد ساختمانهاي سربه فلك كشيده و مراكز تجاري جورواجور به چشم ميخورد و يك پاركينگ طبقاتي بزرگ در كنار يك مجتمع بزرگ تجاري.
كمبود مسجد در تهران و ساير شهرستانها در حالي است كه مسئولان سازمان اوقاف و ستاد اقامه نماز در سالهاي گذشته اعلام كردهاند با توجه به جمعيت 75 ميليون نفري ايران، نيازمند حداقل 100 هزار مسجد و ساخت حدود 28 هزار مسجد جديد هستيم.
از اين تعداد 26 هزار مسجد در شهرها و 2 هزار مسجد در جادهها بايد احداث شود زيرا در حال حاضر طبق آمارهاي سازمان تبليغات اسلامي و ستاد اقامه نماز 72 هزار مسجد در كشور وجود دارد و اين به معني يك مسجد به ازاي هر 1041 نفر در كشور است؛ آماري كه نسبت به بسياري از كشورهاي اسلامي پايينتر است. البته براساس سند افق چشم انداز 20 ساله نظام قرار است تا سال 1404 تعداد مساجد به رقم حداقل 92 هزار برسد كه به نظر كارشناسان تا رسيدن به اين عدد فاصله بسياري وجود دارد.
طبق آمارهاي وزارت كشور و سازمان تبليغات اسلامي بيش از 99 درصد جمعيت كشور مسلمان هستند و كمتر از يك درصد جمعيت كشور را اقليتهاي مذهبي تشكيل ميدهند.
طبق اطلس شهري تهران هم اكنون بيشترين دسترسي به مساجد در نواحي مركزي، جنوب و شرق تهران به ويژه درمناطق 4، 8، 10، 11، 12، 13، 14، 17 و 20 متمركز است؛ ولي در نواحي غربي، حاشيههاي شرقي، غربي و جنوب غربي دسترسي به مساجد چندان مناسب نيست. همچنين بررسيهاي وزارت كشور نشان ميدهد در هر محله شهر براي هر 200 خانوار بايد يك مسجد 300 متري وجود داشته باشد.
يك كارخوب
در گشت و گذاري كه در يكي از محلات قديمي داشتم چشمم به مسجدي افتاد كه حقيقتاً مركز مهمي براي رسيدگي به مشكلات مردم بود. روحاني اين مسجد از آن طلبههاي جوان و پر انرژي است كه توانسته است اتفاقات بسيار ارزشمندي را در اين محله رقم بزند. از ايجاد يك باشگاه ورزشي براي نوجوانان و جوانان گرفته تا كلاسهاي تخصصي آموزش قرآنكريم و فقه و حديث و برگزاري اردو.
شيخ اين مسجد آدمي دوستداشتني است؛ اهل محل همه او را دوست دارند و به او احترام ميگذارند. اقامه نماز جماعت در هر سه وعده صبح، ظهر و شب از كارهاي ثابت اين روحاني جوان است كه در كنار آن ميتوان به ايجاد كتابخانه، ارائه خدمات رايانهاي و حتي برگزاري كلاسهاي تقويتي به صورت رايگان اشاره كرد.
در كنار اقامه نماز جماعت و برپايي مراسم دعا و مراسم اعياد و عزا كه جزو برنامههاي ثابت اين مسجد است، پرداخت وام ازدواج و تلاش براي رفع گرفتاريهاي مردم از ديگر كارهايي است كه در اين مسجد انجام ميشود.
يك تيم فوتبال هم دارند كه بچههايش حقيقتاً خيلي هم خوب فوتبال بازي ميكنند. تربيت صحيح اسلامي و توجه به اخلاق بچهها از موضوعات مهمي است كه امام جماعت اين مسجد به آنها توجه ويژهاي دارد.
نهضت مسجدسازي آغاز شود
وقتي درباره كاركرد مساجد و افول برخي از آنها در مساجد با حجت الاسلام و المسلمين ميركريمي استاد حوزه و دانشگاه صحبت ميكنم او نيز حرفهاي مرا تأييد ميكند و ميگويد: قبول دارم كه در برخي از مساجد كاركردهاي اصلي آن افول كرده و در برخي از مساجد كاركرد خاصي از اول نبوده كه حالا بخواهد افول كند.
وي ميگويد: اينكه در يك مسجدي نماز جماعت برگزار شود يا اينكه مراسم مذهبي مانند برگزاري دعاي توسل و كميل و زيارت عاشورا اين يك امر طبيعي و جزو اصوليترين كاركردهاي مسجد است اما انتظار ما از مسجد به عنوان مركز اصلي سياستگذاري اسلام اين است كه پناهگاه مردم باشد.
به گفته وي، مردم در هنگام مشكلات بايد به خانه خدا و مسجد پناه ببرند، از اين رو مسجد بايد مركزي باشد كه فعاليتهاي دائمي و حتي شبانهروزي داشته باشد نه اينكه تنها چند ساعت در روز براي برگزاري نماز جماعت و... فعاليت كند.
اين پژوهشگر ديني ميافزايد: بايد نهضت مسجدسازي در مسجد با حمايت دولت و همكاري بخش خصوصي و خيران آغاز شود و يك جهاد عظيم در اين خصوص در كشور به وجود آيد كه البته و خوشبختانه در برخي از مناطق تهران يا ساير شهرهاي مهم و بزرگ مانند مشهد مقدس اين اتفاق افتاده به گونهاي كه در يك برنامهريزي ارزشمند قرار است 110 مسجد طي يك بازه زماني مشخص در مناطق گوناگون مشهد ايجاد شود.
وي با اشاره به برخي از افراد تأثيرگذار در انقلاب و ياد شهداي بزرگ انقلاب اسلامي ميگويد: اين افراد تحت مكتب مسجد تربيت يافتند و به درجاتي رسيدند كه خيلي از آسمانيها هم حسرت آنها را ميخورند، چون «بچه مسجدي» بودند.
وي با بيان اينكه مسجد خانه خداست و خانه خدا پناهگاه مردم است، ادامه ميدهد: بايد اجازه دهيم كه مردم در برنامههاي مساجد بيشتر فعاليت كنند و در اين ميان بايد زمينه مشاركت نوجوانان و جوانان را بيش از پيش فراهم كرد.
اين استاد حوزه و دانشگاه با انتقاد از تعيين ساعت كاري براي مساجد ميافزايد: مگر مسجد مانند اداره يا مراكز دولتي و خصوصي است كه براي آن ساعت تعيين ميكنيم. مساجد بايد به گونهاي باشد كه هر كسي در هر زمان هر مشكلي برايش پيش آمد به مسجد و اهل مسجد مراجعه كند. وي خاطرنشان ميكند: در گذشته اگرچه تعداد مساجد كمتر بود اما به نظر ميرسد كاركردهاي مسجد براي مردم بيشتر ملموس بود. اين درحالي است كه در عصر حاضر و با توجه به شبيخون فرهنگي و جنگ نرم دشمن تقويت كاركردهاي مسجد ضرورت بيشتري پيدا ميكند.
