هر روز كه از سركار برميگشتم انواع و اقسام تجويزها بود كه بايد اجرا ميشد و هر كس يك پيشنهاد جديد داشت. خاله بزرگترم نوشيدني گياهي تجويز ميكرد و اصرار داشت از روشهاي سنتي استفاده كنم. مادربزرگ و خاله كوچكتر به خاطر داشتن سابقه ميگرن و سردردهاي طولاني تا سرم را از درد ميبستم پخش پيامهاي سلامتيشان را شروع ميكردند.
مادربزرگم ميگفت: «مادرجان تنها راهي كه ميتوني از شر اين درد بد راحت بشي همون كپسول سبزهاست كه من ميخورم. ديدي من چه زجري ميكشيدم و بايد چند روز درد تحمل ميكردم، خدا به خالهات خير بده، دستش درد نكنه اين قرصا رو برام از كانادا سفارش داد آوردن، وگرنه داشتم كور ميشدم. مادر چاره دردت فقط همين ازگيله. من دو سه تا بسته اضافه دارم برو اون جعبه قرصامو بيار تا چند تا بهت بدم. »
منم در جواب گفتم: «ماماني من، اسم قرصات ادويله نه ازگيل. بعدشم اون براي سردرد شما خوب بود نه من كه سينوسام عفونت كرده. بعدشم دكتر گفته چون آنتيبيوتيك قوي مصرف ميكني زياد مسكن نخور چون بدنت ضعيف ميشه.»
بعد از اين مكالمات تازه از اون طرف اتاق پدربزرگم شروع به تجويز دارو كرد و گفت:« دخترم! هيچي مثل همين استامينافن نميشه، حالا اگر تونستي كدئين دارشو بخوري خيلي بهتره. ببين من هر وقت معدهام يك كم بد قلقي ميكنه فوري يه رانيتيدين ميخورم و قوطي امپرازولم كه تموم ميشه خوبه خوبم.»
از من انكار بود كه نميخورم و از آن طرف همه اصرار ميكردند كه براي اينكه درد سرت خوب بشود بايد اين قرصها را مصرف كني. در اين ميان خاله كوچكترم تجويز جالبتري داشت و با توجه به حرفهاي بودن در آمپولزني و كمكهاي اوليه توصيه كرد كه يك آمپول دگزا بزنم. مثل هميشه در تبليغاتش از آمپولهايش و نحوه زدنش آغاز كرد و ادامه داد: «حلال همه دردها فقط آمپوله، مثل آب رو آتيش ريختن ميمونه و هيچ دارويي نميتونه اينقدر سريع خوبت كنه. من خودم تا كمرم درد ميگيره يا دگزا ميزنم يا نوروبيون، فوري دردم آروم ميشه. نترس بد برات آمپول نميزنم، بيا همين دفعه رو امتحان كن، ديگه از فردا مثل بقيه مشتريم ميشي.»
اينبار نيز درست مثل دفعه قبل كه براي دندان درد، انواع داروهاي مسكن خوراكي و قطره گياهي را امتحان كردم، هيچ فايدهاي هم نداشت. گيج شده بودم، نميدانستم چه عكسالعملي نشان دهم و حرف كدامشان را گوش كنم؛ حرف دكتر، مادربزرگ، پدربزرگ، خالههايم يا حرف پدر و مادرم را گوش بدهم و به يك پزشك متخصص مراجعه كنم. البته از اين اتفاقات در خانوادههاي ايراني زياد ميافتد و كمي هم نگرانكننده است.
همواره پزشكان در مورد استفاده از داروها بهخصوص آنتيبيوتيك هشدار ميدهند اما دريغ كه ما به تجويزهاي ديگران بيشتر عمل ميكنيم. آنتيبيوتيك و تجويز مصرف آن وظيفه هر كسي نيست و بايد بدانيم كه چه افرادي اجازه دارند از اين داروها استفاده كنند؟ دستورالعمل خوردن اين داروها چطور است؟ كساني كه به طور خودسرانه آنتيبيوتيك مصرف ميكنند چه عواقبي گريبانگيرشان خواهد شد؟ و پزشكان در اين مورد چه ميگويند؟
واجدين شرايط خوردن آنتيبيوتيكها
آنتيبيوتيكها داروهايي هستند كه زماني كه درد سراغمان ميآيد و چارهاي نداريم به خوردن آن راغب ميشويم و از آن دسته داروهايي هستند كه براي از بينبردن عوامل ايجادكننده بسياري از بيماريهاي عفوني، به صورت گسترده در سراسر دنيا مورد استفاده قرار ميگيرند. آنتيبيوتيكها از طريق كشتن ميكروبها يا متوقف كردن تكثير آنها با عوامل بيماريزا مقابله ميكنند، امروز بيشتر از 100 نوع آنتيبيوتيك مختلف وجود دارد كه پزشكان براي درمان ناراحتيهاي كوچك تا عفونتهاي تهديدكننده از آنها استفاده ميكنند.
در اين ميان مصرف اين داروها، تنها توسط باكتريها، قارچها و انگلهاي بيماريزا مجاز است و براي بيماريهاي ويروسي مثل سرماخوردگي و آنفلوآنزا تأثيري ندارند. در اين شرايط اغلب سعي ميكنيم با مصرف آنتيبيوتيك علائم سرماخوردگي مثل گرفتگي بيني، سرفه يا جراحت گلو را در همان مراحل خفيف بهبود دهيم درحاليكه آنتيبيوتيك هيچگونه تأثيري بر اين علائم ندارد. نكته مهم اين است كه آنتيبيوتيكها، داروي كشنده باكتريها هستند و روي ويروسها بياثرند و ميتوانند در ۹۰ درصد از عفونتهاي مجاري تنفسي و عفونت ادراري مؤثر بوده و عفونتهاي سينوسي را بهبود بخشند. بنابراين ضروري است يكسري علائم در فرد بيمار وجود داشته باشد تا وجود باكتري ثابت شده و پزشك پنج دليل مصرف آنتيبيوتيك را تأييد كند تا نياز به مصرف آنتيبيوتيك مشخص شود.
پنج علامتي كه بايد بيمار براي تشخيص مصرف داشته باشد تب، زخم گلو، ترشحات رنگي مجاري هوايي، طولاني شدن دوره بيماري و در مرحله بالاتر تست آزمايشگاهي بررسي خلط سينه است و نياز به مصرف آنتيبيوتيك مناسب با تجويز پزشك انجام ميشود. متأسفانه برخي افراد اعتقاد دارند بايد براي هر گلودرد يا دندان دردي حتماً از اين داروها استفاده كنند، گاهي هم پا را فراتر نهاده و فقط داروي تزريقي را درمان دردشان ميدانند كه به هيچ وجه درست نيست.
جالب اين است كه بيشتر گلودردها و سرماخوردگيهاي ما در فصلهاي مختلف سال، نياز به درمان با آنتيبيوتيك ندارند. مصرف آنتيبيوتيكها در بيماريهاي ويروسي نه عفونت را درمان ميكند، نه مانع از سرايت بيماري شده و نه حال بيمار را بهتر ميكند. ما خودسرانه آنتيبيوتيك ميخوريم اما اين مصرف گسترده و بيرويه آنتيبيوتيكها در ميان مردم باعث به وجود آمدن گونههاي مقاوم و خطرناكي از ميكروبها ميشود كه بسيار ضرر دارد. پس بهتر است تصميمگيري براي مصرف كردن يا نكردن اين داروها را برعهده پزشك معالج بگذاريم تا در آينده دچار مشكل نشويم.
مقاوم به دارو
مصرف بالاي آنتيبيوتيكها در ميان مردم نشان ميدهد كه آنها براي هر بيماري از اين دارو خودسرانه استفاده ميكنند و اين معضلي بسيار بزرگ است. ميزان مصرف آنتيبيوتيكها در ايران چند برابر ساير كشورهاي جهان است و آنچه به شدت پزشكان را نگران كرده است، بياثر شدن آنتيبيوتيكها در درمان برخي از بيماريهاي عفوني است. يكي از دلايل قطعي و ثابت شده در اين مورد، پيدايش مقاومت تعدادي از عوامل عفوني به آنتيبيوتيكهاي موجود است. ميكروبها در اين شرايط با ايجاد ژن مقاوم در برابر آنتيبيوتيكها، اين مقاومت را از نسلي به نسل ديگر منتقل ميكنند و حتي به صورت شايع اين ژن از يك گونه ميكروبي به گونه ديگري انتقال پيدا ميكند.
دراين اوضاع و احوال است كه با وجود اينكه پزشك آنتيبيوتيك در مقادير بالا تجويز ميكند اما نتيجهاي حاصل نميشود و عفونت همچنان پايدار ميماند. در اصل ميكروب ياد ميگيرد كه چگونه خود را در برابر آنتيبيوتيكها محافظت و چطور آن را خنثي و بياثر كند. به همين خاطر است كه تشخيص درست و به موقع براي استفاده از آنتيبيوتيكها يكي از هنرهاي پزشكان ماست تا بيمار با مصرف كمترين تعداد آنتيبيوتيك، بهبودي كامل بيابد و نيازي به ادامه درمان نداشته باشد.
در واقع آنتيبيوتيكها از طريق مقابله با عوامل بيماريزا باعث بقاي زندگي ميشوند اما برخي باكتريها آنقدر قوي ميشوند كه ميتوانند در برابر اين داروها مقاومت كنند و در نتيجه داروها بهخوبي عمل نميكنند و اين اتفاق يعني مقاومت آنتيبيوتيكي. در اين صورت انواع قويتر باكتريها كشته يا متوقف نميشوند، بلكه ميمانند، رشد ميكنند و گسترش پيدا ميكنند و اين دفعه ديگر باكتريها سختتر كشته يا متوقف ميشوند.
مقاومت آنتيبيوتيكي يكي از مهمترين مشكلات بهداشتي و سلامت امروز است چون اين مسئله بهطور واضح باعث ايجاد خطر براي افرادي كه عفونت سادهاي دارند، ميشود. اين افراد اگر تحت نظارت پزشك درمان ميشدند و بهموقع و درست داروهايشان را مصرف ميكردند، ميتوانستند به راحتي بهبود يابند اما با مصرف خودسرانه آنتيبيوتيك در دفعات گذشته باعث بيتأثير شدن اين داروها شدهاند.
زماني كه آنتيبيوتيك نتواند در بدن تأثير كند بيماري طولانيتر و پيچيدهتر ميشود، بيمار زياد به پزشك مراجعه ميكند يا حضور طولاني در بيمارستان خواهد داشت، نياز به داروهاي گرانتر و قويتر پيدا ميكند و اين امكان وجود دارد كه عفونتهاي مقاوم منجر به مشكلات خطرناك يا حتي در مواقعي مرگ شود. البته تنها خود بيماران از اين نتيجه رنج نميبرند بلكه افراد سالم هم ضربه خواهند خورد و باكتريهاي مقاوم به سرعت بين اعضاي خانواده، همكلاسيها، دوستان و همكاران گسترش پيدا ميكند و سلامت افراد با اين نوع بيماريها مثل عفونتهاي پوستي، مننژيت، بيماريهاي قابل انتقال از راه جنسي، عفونتهاي دستگاه تنفسي مثل ذاتالريه و فارنژيت يا گلودرد چركي تهديد خواهد شد.
عواقب مصرف خودسرانه
آنتيبيوتيكها در بين داروهاي مصرفي، بيشترين داروي تجويزي توسط پزشكان ميباشد و در ميان داروهاي بدون نسخه هم مقام اول را به خود اختصاص داده است. در اين شرايط ما تنها با شناخت اهميت مصرف بجا و نابجاي آنتيبيوتيكها، ميتوانيم به سلامتي خودمان كمك و از ايجاد بسياري بيماريها جلوگيري كنيم. هرچند برخي آنتيبيوتيكها در درمان بسياري از عفونتها مؤثر هستند اما مهمتر اين است كه بدانيم هر آنتيبيوتيكي تمام عفونتها را نميتواند درمان كند و در صورت مصرف خودسرانه و نابجا دچار ناراحتيهاي گوارشي، تهوع و اسهال ميشويم و بعضي آنتيبيوتيكها نيز باعث حساسيت به نور آفتاب ميشود.
گاهي ممكن است هنگام مصرف به غير از موارد گفته شده، دردهاي شكمي شديد، پلاكهاي سفيد روي زبان و واكنشهاي حساسيتي مانند جوشهاي ريز قرمز، خارش، كهير، ورم لب، صورت، زبان و موارد شديدتر مثل سختي در تنفس و كاهش فشار خون نيز بهوجود آيد. در صورت وجود هرگونه حساسيت و از اين قبيل علائم بايد سريعاً به پزشك مراجعه كرد تا درمان قطعي براي اين عوارض انجام شود.
هنگام مراجعه به پزشك يا مصرف آنتيبيوتيكها بايد به اينكه حساسيت دارويي در گذشته، رژيم غذايي مخصوص، حساسيت به دارو يا غذاهايي خاص، بارداري يا شيردهي، داروهايي كه مصرف ميكنيم، ساير بيماريهايي كه به آن مبتلا هستيم مثل فاويسم يا كم خوني و مكملهاي گياهي كه در حال حاضر مصرف ميكنيم توجه داشته باشيم تا مشكلي ناخواسته برايمان پيش نيايد.
هشدار به ايرانيها
مصرف آنتيبيوتيكها در بين افراد آنقدر افزايش داشته كه رفته رفته تبديل به يك فرهنگ شده است. اين مسئله به حدي رسيده كه مسئولان و پزشكان به خاطر مصرف خودسرانه هشدار جدي ميدهند. عضو هيئت مديره جامعه پزشكان متخصص داخلي ايران در اين مورد ميگويد: واقعيت اين است كه مصرف بيش از حد آنتيبيوتيكها عواقب جبرانناپذيري در پي دارد. بسياري از عفونتها ويروسياند و براي درمان نيازي به مصرف آنتيبيوتيكها نيست، حال آن كه اغلب مردم فكر ميكنند در صورت عدم تجويز آنتيبيوتيك در زمينه درمانشان كوتاهي شده يا پزشك در حق بيمار جفا كرده است. بسياري از عفونتهاي تنفسي، گلودردها و دردهاي گوش ناشي از عفونتهاي ويروسي است كه درمان آنها محافظتي است نه مصرف آنتيبيوتيكها.
اين متخصص داخلي ادامه ميدهد: مصرف بيرويه آنتيبيوتيكها بدون كشت و آنتي بيوگرام، ميكروبها و عوامل عفوني را نسبت به درمان دارويي مقاوم ميسازند از اين رو بايد آنتيبيوتيكهاي نسل جديد مورد استفاده قرار گيرد. برگزاري كلاسها و دورههاي مناسب از سوي وزارت بهداشت براي پزشكان جهت يادگيري درباره مصرف آنتيبيوتيكها و نحوه تجويز آنها در همه مجامع علمي و كنگرههاي آموزشي خالي از فايده نيست.
كيوان الچيان ضمن هشدار به مصرفكنندگان تأكيد كرد: مصرف بيرويه آنتيبيوتيكها چه به درخواست بيمار و چه بنا به تجويز نادرست و نابهنگام پزشك عوارض جبرانناپذيري را در پي خواهد داشت. بنابر اين درچند وقت اخير سعي شده به پزشكان روشهاي صحيح، درست و بجا در رابطه با مصرف و نوع آنتيبيوتيكها در برخورد با عوامل ميكروبي و عفوني در قالب آموزش ارائه شود.
همه اين هشدارها و يادآوري عوارض و نتايج مصرف خودسرانه آنتيبيوتيكها براي حفظ سلامتي خودمان است. در اين شرايط بايد توجه داشته باشيم كه بدون تجويز پزشك هيچگاه براي خود و ديگران دارو تجويز نكنيم چون عواقب پس از مصرف و مشكلاتي كه براي فرد به وجود ميآورد كاملاً مشخص است. هر گونه مصرفي بايد زير نظر پزشك باشد و به هيچ وجه توصيههاي اطرافيان و دوستان را در مواجهه با بيماريهاي مختلف و خوردن داروي خودسرانه انجام ندهيم و از خوددرماني بپرهيزيم زيرا در صورت بهبود نيافتن، بيماري كهنه شده و براي درمان آن ابتدا سلامتيمان به خطر ميافتد و بايد پول بيشتري نيز هزينه كنيم.
