به نتيجه نرسيدن مذاكرات هستهاي ايران و تمديد چهارماهه آن بار ديگر وجود اختلافات عميق بين ايران و امريكا را به نمايش گذاشت تا حصول توافق جامع هستهاي همچنان در هالهاي از ابهام باقي بماند. اگرچه تيم مذاكره كننده ايراني مذاكرات اخير را سازنده توصيف كرده، اما تشتت آرا و اختلاف در داخل گروه 1+5، آشكارا آينده اين گروه را حتي در صورت به نتيجه نرسيدن مذاكرات با پرسش جدي روبهرو كرده است.
چهار ماه ديگر براي توافق جامع بين ايران و 1+5 باقي است، اما افزايش شكاف و اختلاف بين روسيه و غرب بر سر برنامه هستهاي ايران و موضوعات ديگر سبب شده تا همكاري اعضاي 1+5 به پايينترين سطح ممكن كاهش يابد. مقامهاي امريكايي و كاترين اشتون، مسئول سياست خارجي اتحاديه اروپا از اتحاد همهجانبه در بين همه اعضاي 1+5 سخن ميگويند، اما نيامدن وزير خارجه روسيه و چين به مذاكرات اخير وين (پايتخت اتريش) نشان داد كه اختلافات تنها به ايران و امريكا ختم نميشود، بلكه اختلافات بين روسيه و امريكا در داخل 1+5 در سايه چالشهاي بينالمللي بين طرفين تشديد شده است. اين اختلافات به حدي گسترده است كه حتي لوران فابيوس، وزير امور خارجه فرانسه در مذاكرات وين 6، به اين نكته اذعان كرد. فابيوس در ارزيابي مواضع كشورهاي 1+5 در مقابل ايران براي نخستين بار به اختلاف موضع روسيه و ساير كشورهاي عضو اين گروه اشاره كرد و گفت كه بهرغم اينكه اعضاي گروه 1+5 تاكنون رويكرد و موضع بسيار منسجمي داشتهاند، اما نمايندگان حاضر در مذاكرات وين با برخي مواضع روسيه اختلاف نظر دارند. حضور وزراي خارجه چين و روسيه در مذاكرات وين ميتوانست مثمر ثمر باشد و روند مذاكرات را براي رسيدن به توافق جامع هموار كند، همچنانكه در توافق موقت ژنو نيز اين اتفاق رخ داد اما خلأ حضور اين وزيران نتيجهاي جز تمديد مذاكرات نداشت و اين تحليل را تقويت كرد كه غيبت روسها موضعي اعتراضي بوده است، هرچند روسها در مواضع رسمي چنين چيزي را بيان نميكنند. اختلاف در بين اعضاي 1+5 تنها به روسيه و امريكا منتهي نميشود، حتي برخي منابع غربي ميگويند ساير اعضا نيز هر يك خواستهها و منافع خود را در مذاكرات دنبال ميكنند. روزنامه نيويورك پست روز دوشنبه در ارتباط با وجود اختلاف مينويسد:چين و روسيه در واقع گفتوگوهاي هستهاي را نوعي اقدام سمبليك فرض ميكنند. هيئت اعزامي انگليس نيز تنها براي ديدار با مقامهاي ايراني و فرصتي براي بهبود روابط وارد وين شده بود. فرانسه نيز با اعزام هئيتي بلندمرتبه ديپلماتيك به وين در پي احياي روابط تجاري با ايران است.
سايه بحران اوكراين بر مذاكرات هستهاي
بروز اختلاف ميان كشورهاي عضو گروه 1+5 در مذاكرات هستهاي در اوج بحران اوكراين و آغاز تنش در روابط روسيه و غرب قابل پيشبيني بود. در شش دور مذاكرات وين كه با تشديد بحران اوكراين همزمان شد بسياري از نگاهها معطوف به روسيه و رفتار احتمالي اين كشور در مذاكرات بود. بسياري از رسانههاي غربي در تحليلهاي خود اين گمانهزني را مطرح كردند كه ممكن است به دليل تقابل به وجود آمده ميان روسيه و غرب بر سر اوكراين، مسكو نيز اقدام به تخريب روند مذاكرات كند. در آستانه مذاكرات هم تهديد سرگئي ريابكف، معاون وزير خارجه روسيه به اين گمانهزنيها دامن زد. ريابكف اعلام كرده بود كه مسكو نميخواهد از قضيه ايران به عنوان اهرمي استفاده كند، ولي رفتار غرب شايد روسيه را به اين سمت بكشاند. اظهارات مقامات كرملين درحالي است كه روسها در گذشته نيز نشان دادهاند كه هرگاه روابطشان به تخاصم با كشورهاي غربي كشيده ميشود از همه كارتهاي خود براي تغيير روند بازي به نفع خود استفاده خواهند كرد. اكنون تنش در اوكراين و كمكهاي مالي غرب به مخالفين روسيه در كييف، روابط غرب و روسيه را تيره كرده و با وجود تأكيد مقامات كرملين در مورد اثرگذار نبودن بحث اوكراين بر مذاكرات هستهاي، به نظر ميرسد كه اختلافات شكل گرفته ميان اعضاي 1+5 كه امريكا از پذيرش آن ممانعت ميكند تا حد قابل توجهي بيش از آنكه مربوط به برنامه هستهاي باشد از وجود اختلاف بر سر مسئله اوكراين نشات ميگيرد.
تشديد تحريمهاي غرب عليه مسكو و متهم شدن روسيه به انهدام هواپيماي ام اچ 17 مالزي بر فراز خاك اوكراين كه هنوز جزئيات آن مشخص نشده است، به روندهاي موجود دامن زده است. برخي ديپلماتها معتقدند كه روسيه و امريكا در تمايل به رسيدن به توافق با ايران شريكند، ولي خواستههاي روسيه از ايران بسيار كمتر است، در حالي كه امريكا به دنبال كاهش شديد دامنه برنامه هستهاي ايران است. روسيه بيشتر به دنبال افزايش شفافيت و نظارت سختتر بر برنامه هستهاي ايران است اما امريكا خواستار برچيده شدن تمام تاسيسات هستهاي ايران است. از طرفي، امريكا تلاش دارد با طولاني و سخت كردن مذاكرات، روند برداشته شدن احتمالي تحريمها را كندتر سازد تا اهداف سياسي خود را پيگيري كند. برخي ناظران غربي معتقدند كه غيبت سرگئي لاوروف، وزير خارجه روسيه در وين به اين دليل بود كه روسها ميدانستند كه مذاكرات تا 20 جولاي به نتيجه نميرسد. به باور آنها، اگر نشانههايي از رسيدن به توافق در مذاكرات وين وجود داشت، بيشك لاوروف به وين ميرفت اما چون روسها ميدانستند كه در اين دور توافق نهايي حاصل نخواهد شد به مذاكرات نرفتند.
اتحاد مثلث ايران- روسيه- چين
اختلافات روسيه و غرب در ماههاي اخير در ابعاد ديگري نيز قابل بررسي است. علاوه بر بحران اوكراين، موضوعات ديگري نيز هستند كه به اختلافات دو طرف دامن ميزنند. در اين ميان خبر تشكيل اتحاد امنيتي بين ايران، روسيه و چين كه به پيشنهاد رئيسجمهور چين در نشست ارديبهشت ماه كنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادسازي در آسيا (سيكا) مطرح شد و واكنش امريكا را به دنبال داشت، عامل ديگري است كه متحدان ايران در مذاكرات هستهاي در چارچوب 1+5 را به تقابل جدي با غرب واداشته است. موضع متفاوت روسيه و چين نسبت به برنامه هستهاي ايران، سبب شده تا اختلافات روسيه و چين با اعضاي غربي 1+5 افزايش يابد. همچنين امضاي قرارداد گازي 400 ميليارد دلاري بين روسيه و چين كه بزرگترين قرارداد در جهان به شمار ميرود، نگراني غرب را از گسترش اتحاد بين دو رقيب امريكا تشديد كرده است. اختلافات چين با متحدان منطقهاي امريكا (ژاپن و كره) در جزاير مورد مناقشه در شرق آسيا نيز جبهه جديدي از درگيريها را بين روسيه و چين در يك طرف و امريكا و متحدان غربياش در طرف ديگر گشوده است. همچنين حضور وزراي خارجه چين و روسيه در نشست سازمان بريكس در برزيل و نيامدن آنها به وين، بيانگر اين بود كه اختلاف غرب و شرق در همه موضوعات بينالمللي گسترده است و آنها سعي دارند تا هژموني امريكا را در همه زمينهها به چالش بكشند، روندي كه نميتوان اثرگذاري آن در داخل 1+5 را منتفي دانست.
به چالش كشيدن 1+5 از سوي امريكا
طي ماههاي اخير و به خصوص بعد از روي كار آمدن دولت جديد در ايران، روندي جديد نيز در حال شكل گرفتن است. دولت بوش اصرار داشت كه امريكا نبايد وارد چارچوب مذاكرات هستهاي با ايران شود زيرا به مرور، بحران هستهاي ايران، به مشكلي بين ايران و امريكا تقليل پيدا خواهد كرد. تروئيكاي اروپا در همين چارچوب با ايران مذاكره ميكرد. اوباما اين روند را تغيير داد و وارد پروسه مذاكرات هستهاي با ايران شد و حالا بعد از حدود شش سال مذاكره در چارچوب 1+5 بيش از هر موقع ديگري روشن شده كه اختلافاتي كه در سالهاي گذشته بين ايران و اعضاي 1+5 وجود داشت، اكنون به اختلاف ايران و امريكا تقليل يافته است. مذاكرات فشرده اخير وين و حضور چند روزه جان كري، وزير خارجه امريكا در مذاكرات و عدم ترك محل مذاكره و چهار دور گفتوگوهاي سازنده با محمدجوادظريف، وزير خارجه ايران( در حالي كه حتي وزراي اروپايي هم وين را ترك كردند) نشان داد كه مشكل هستهاي ايران با جامع بينالمللي نيست و تنها مربوط به ايران و امريكاست. به نتيجه نرسيدن مذاكرات در شش ماه اول، نشان داد كه واشنگتن تاچه حد در توافق با ايران سختگيري ميكند و با زيادهخواهيهاي خود روند مذاكرات را طولاني كرده است. در دور اخير مذاكرات كه به تمديد چهارماهه منجر شد، اين نكته به وضوح آشكار شد كه امريكا مشروعيت گروه 1+5 را به چالش كشيد و مذاكرات دوجانبه با تيم مذاكرهكننده ايراني و عدم حضور روسيه و چين حاكي از اين بود كه تنها طرف اصلي تصميمگير در مذاكرات هستهاي واشنگتن است. زيرا تحريمهايي هم كه عليه ايران انجام شده از سوي رهبران كاخ سفيد اتخاذ شده و ديگران فقط دستورات امريكا را اطاعت كردهاند. اگر واشنگتن بخواهد ميتواند تحريمها را بردارد و پرونده هستهاي ايران را به نتيجه برساند اما اختلافات بر سر موضوعات ديگر خارج از چارچوب توافق ژنو سبب شده تا روند مذاكرات با كندي پيش برود. زيرا تشديد اختلافات بين اعضاي 1+5 ميتواند روند مذاكرات را از مسير اصلي خود خارج كرده و در نهايت دو طرف يكديگر را به كارشكني براي توافق جامع متهم كنند كه اين امر نه به نفع ايران است نه به نفع طرفهاي غربي. آنچه مسلم به نظر ميرسد اينكه اگر قرار است مذاكرات هستهاي ايران به نتيجه برسد بايد همه اعضاي 1+5 بايكديگر همكاري داشته باشند اما تشتت آرا در بين اعضاي اين گروه آينده مذاكرات را به چالش ميكشد. در حال حاضر انسجامي كه ابتدا ميان كشورهاي عضو 1+5 وجود داشت، وجود ندارد. بايد گفت كه اول بايد اين اعضا اختلافات بين خودشان را حل كنند سپس براي مذاكره با ايران آماده شوند.
