امروزه جستجو در اينترنت از رفتار عادي شهروندان هر كشوري به شمار ميآيد و بر خلاف سالهاي گذشته حتي پيشپا افتادهترين نيازها مثل خريد و فروش كالاهاي معمول نيز با جستجو در اينترنت انجام ميشود تا چه رسد به كسب اطلاعات، اخبار و مقالات. موتورهاي پرقدرت جستجوگر مثل گوگل، ياهو و آ او ال اين نياز عمومي را برآورده ميكنند به صورتي كه بدون رجوع به اين موتورها، كاربران از كوچكترين فعاليت در اينترنت محروم ميشوند و در عمل دست آنها در فضاي سايبر بسته ميشود. به اين جهت است كه استفاده از اين موتورهاي عظيم جستجوگر از عادات معمول كاربران در فضاي سايبر شده به گمان اينكه ميتوانند آزادانه به اطلاعات مورد نظر خود دسترسي داشته باشند اما افشاگريهاي ادوارد اسنودن نشان داد كه خبري از اين آزادي عمل در كار نيست. اسنودن با انتشار اطلاعات فوق محرمانه خود پرده از نقش شركتهاي بزرگ اينترنتي برداشت كه اين شركتها و موتورهاي جستجوگر آنها چگونه در خدمت آژانس امنيت ملي امريكا، NSA، درآمدهاند و چشمهاي اين آژانس براي جاسوسي از كاربران شدهاند.
مظلومنمايي رياكارانه
شركتهاي چند مليتي مثل مايكروسافت يا گوگل سالها است كه با آزادي بيان و گردش آزاد اطلاعات خود را از متعهدان به حفظ اطلاعات و آزادي عمل كاربران دانستهاند. براي مثال، شركت گوگل در سال 2010 ادعا كرد كه حفاظت و ترويج پخش اطلاعات و آزادي بيان از ارزشهاي اساسي گوگل است و با اين ادعا عليه كشورهايي تهمت وارد كرد كه ابزار نظارتي را در ساختار اينترنتي خود به كار ميبرند. گوگل با اين ادعاي آزادي بيان و گردش آزاد اطلاعات است كه چنين اتهاماتي بر كشورها وارد كرده و بر اساس اين اتهامات ليست سياهي فراهم كرده تا محروميتهايي مثل قطع برخي از خدمات خود را بر آنها وارد كند و حتي در برخي موارد فعاليت موتور جستجوگر خود را بر آنها قطع كند. گوگل در همان سال پا را فراتر از اين گذاشته و امريكا را زادگاه اينترنت خوانده و از اين كشور خواسته تا «به برقراري مسئولانه در گردش آزادنه اطلاعات براي افراد و شركتها و جريان آزاد اطلاعاتي اينترنتي ادامه دهد». افشاگري اسنودن مجموع اين ادعاها و تهمتزنيها را به باد داد و معلوم كرده كه گوگل حتي در آن سال به NSA خدمت ميكرد و به نحو گستردهاي فعاليت كاربران را زير نظر داشته و اطلاعات به دست آمده از نحوه فعاليت آنها را در اختيار NSA قرار ميداد. قضيه در مورد ديگر غولهاي اينترنتي از همين قرار است و حتي معلوم شده كه هشدارهاي شركت مايكروسافت در دسامبر 2010 جز يك رياكاري محض چيز ديگري نبوده است. مايكروسافت در 6 دسامبر اين سال گزارشي به كميسيون تحقيق گردش آزاد اطلاعات جهاني داد و در آن هشدار داد كه كاربران در خارج از امريكا نگران جمعآوري اطلاعات مربوط به آنها و ذخيره اين اطلاعات در امريكا هستند زيرا احساس ميكنند كه دولت امريكا ميتواند آزادانه به اين اطلاعات دسترسي داشته باشد. مايكروسافت به جهت اين هشدار در گزارش خود چنين توصيه كرد كه امريكا و ديگر كشورها بايد اثرات سياستهاي داخلي خود بر ساير كشورهاي جهان را در نظر بگيرند. اسناد اسنودن رياكاري مايكروسافت را در ارائه اين گزارش ثابت كرد زيرا طبق اسناد او معلوم شده كه مايكروسافت در همان موقع با NSA در كمك به دور زدن نرمافزارهاي رمزگذاري، كنترل ايميلها، مكالمات اسكايپ و ديگر خدماتش همكاري ميكرد و دامنه وسيعي از اطلاعات را در اختيار NSA ميگذاشت. در واقع، اسناد اسنودن شبكه گستردهاي از جاسوسي اينترنتي را برملا ميكند كه در رأس اين شبكه NSA قرار دارد و با برنامه P. R. I. S. M. مشهور به پريسم اين شركتهاي بزرگ اينترنتي به صورت مستقيم درگير جاسوسي از كاربران اينترنتي كرده كه با تمام ادعاهاي اين شركتها در تعارض است و نشان ميدهد آن ادعاها جز يك رياكاري فريبكارانه چيز ديگري نبوده تا تحت پوشش آن دخالت خود در پريسم NSA را مخفي كنند.
نگرانيها در امريكا
از يك جهت، اسنودن واقعيتي را به اطلاع همگان رساند اما چيزي نبود كه نتوان از قبل نسبت به آن مطلع بود زيرا نگراني در مورد كنترل چرخش اطلاعات در اينترنت در سالهاي قبل نيز وجود داشت و هشدارهاي نسبت به سياستهاي اينترنتي دولت امريكا داده ميشد. يك كميسيون تحقيقاتي از وزارت بازرگاني امريكا در 29 سپتامبر 2010 گزارشي به نام گردش آزاد اطلاعات جهاني بر روي اينترنت منتشر كرد كه در آن به نگراني فعالان مهم اينترنتي در مورد نحوه سياستگذاري و تصميمات دولت امريكا اشاره شده و البته سعي شده تا اين نگرانيها و محكوميت سياست اينترنتي دولت امريكا توسط آن فعالان با احتياط كامل گزارش شود. انجمن تيچ امريكا تشكيل شده از 1200 شركت در سال قبل از اين انتقاد خود از تصميم اف بيآي براي گسترش قانون تنظيم نظارت الكترونيكي در سطح تمام رسانهها را اعلام كرده بود و متذكر شده بود كه وقوع چنين امري ميتواند مبدل به مدلي براي ساير كشورها بشود كه در داخل امريكا به نحو وخيمي در مورد آزاديهاي مدني به كار برود. اين انجمن در مقابل چنين تصميمي خواستار سياستهايي شده بود كه «آزادي اطلاعرساني در كشور را تضمين كند». اين هشدارها گوياي نگراني در سطح فعالان اينترنتي در امريكا بود كه نميتوانستند به تصميمات دولت خود چندان اعتمادي داشته باشند اما مشكل اساسي آنان در اين بود كه نه ميدانستند اين دولت چگونه گردش اطلاعات را كنترل ميكند و نه ميتوانستند دامنه اين كنترل را تصور كنند. كاري كه اسنودن با افشاگري خود انجام داد، در واقع پاسخ دادن به اين دو موضوع بود. برنامه پريسم پاسخ به موضوع اول است كه برنامه عملياتي دولت امريكا را براي كنترل و جاسوسي از اينترنت روشن ميكند و دخالت شركتهاي بزرگ اينترنتي در اين برنامه پاسخ به موضوع دوم است كه نشان ميدهد مسئله جاسوسي تنها منحصر به NSA و مأموران آن نيست بلكه اين شركتها مبدل به مأموران NSA شدهاند تا به صورت گستردهاي كاربران اينترنتي در داخل و خارج از امريكا را زير نظر بگيرند.
توهم گردش آزاد اطلاعات
سالها است كه دولت امريكا گردش آزاد اطلاعات را از جمله حقوق اوليه و اساسي شهروندي ميداند و بر اين مبنا است كه تيغ تيز اتهام را بر كشورهايي وارد ميكند كه به تصور اين دولت، شهروندان خود را محروم از حق گردش آزاد اطلاعات كردهاند. حالا اسنودن با افشاي اسناد خود اين سؤال را مطرح كرده است كه چگونه ميتوان مدعي و حتي مدافع گردش آزاد اطلاعات بود در حالي كه با اجراي برنامه پريسم آن هم به اين نحو گسترده بر كل اين گردش كنترل و مراقبت وجود دارد؟ اين سؤال بود كه گروه با نفوذ لابيگري مثل انجمن صنعت ارتباطات، C. C. I. A. را مجبور به اين اعتراف كرد: «ما بايد قبول كنيم كه آزادي اينترنت بايد از داخل كشور آغاز شود. ما نبايد سانسور، نظارت، مسدود كردن و اولويتبندي محتواي اطلاعاتي را تشويق كنيم. اگر اين فرايندها اجتنابناپذيرند، بايد در زمان محدود، به درستي و به شيوهاي شفاف از آنها استفاده شده و به اجرا درآيد. در نهايت، ما نبايد به جاي سرويسهاي خدماتي اينترنت، به پليس اينترنت مبدل شويم. اگر امريكا قادر به حفظ اينترنتي آزاد و در دسترس نباشد، احتمال اينكه ديگر كشورها چنين توانايي را داشته باشند بسيار اندك است». در واقع، امريكا در پس ادعاي گردش آزاد اطلاعات و اتهامهايي كه بر ديگر كشورها وارد ميكند خود مبدل به بزرگترين پليس اينترنتي شده كه به قول متخصص اينترنتي مثل تام انگلهارت يك «كشور نظارت جهاني» شده زيرا نه تنها شهروندان خود بلكه دامنه فعاليت پليسي آن بر كل كاربران در جهان توسعه يافته است. در ميان اين كاربران تفاوتي بين شهروندان عادي و شخصيتهاي برجسته و عاليترين مقامات سياسي نيست حتي اگر اينكه اين مقامات از جمله آنگلا مركل، صدراعظم آلمان، ديلما روسف، رئيسجمهور برزيل يا ايهود اولمرت، نخستوزير سابق اسرائيل باشند كه از متحدان نزديك به واشنگتن هستند. با افشاي اين دامنه بسيار گسترده از كنترل و جاسوسي اينترنتي در كارنامه NSA معلوم شده كه گردش آزاد اطلاعات جز توهم تبليغاتي بيش نيست و هيچ كس در اينترنت نميتوان اطمينان داشته باشد آزادانه و بدون كنترل به اطلاعات مورد نظر خود دسترسي دارد.
