به گواه پيشينه بيش از 60 ساله مديريت جهاني يونسكو در عرصههاي فرهنگي، تربيتي و علمي كشورهاي عضو سازمان ملل متحد، يگانه ورزشي كه در گيتي توانسته به عنوان ميراث معنوي بشريت به ثبت جهاني برسد، «آئينهاي پهلواني و زورخانهاي» است كه پيشكشي از تمدن بزرگ ايران به جهانيان به شمار ميآيد. اين در حالي است كه بسياري از ورزشهاي رزمي به ويژه در شرق دور، پيشينهاي چند هزار ساله همچون فرهنگ پهلواني داشته و از سوي هوادارانش مكتب خوانده ميشود.
چوگان ايراني هم اما به تازگي از سوي همسايگان كشورمان مورد توجه قرار گرفته تا شايد هويتبخش كشورهايي نوظهور باشد، كشورهايي كه تا چندين سال پيش، جزئي از فرهنگ ايران بزرگ به شمار ميرفتهاند و بزرگان و مفاخر آن خطه با افتخار، خود را ايراني ميدانستهاند و به زبان فارسي ميسرودند و گاه به همين زبان مينگاشتند با آنكه زبان علمي آن روزگاران عربي به شمار ميرفت؛ به تازگي اما ميراثداران همآنان كه مرزي مستقل يافتهاند به دنبال تاريخسازي مستقل هم هستند تا شايد كمي از زير سايه سرزمين مادريشان، ايران فاصله بگيرند.
آئينهاي پهلواني؛ نخستين ثبت ورزشي در يونسكو
به كوشش فدراسيون ورزش پهلواني و زورخانهاي، پس از ثبت ملي آئينهاي پهلواني (در تاريخ 8 دي ۱۳۸۷) ثبت جهاني «آئينهاي پهلواني و زورخانهاي» در يونسكو به عنوان ميراث معنوي بشريت در پنجمين اجلاس سالانه كميته ميراث ناملموس اين سازمان جهاني در كنيا (در تاريخ ۲۵ آبان ۱۳۸۹ برابر با ۱۶ نوامبر ۲۰۱۰) انجام گرفته است. پس از آن در ايران، تصويب آئيننامه ترويج فرهنگ پهلواني از طريق ورزش زورخانهاي از سوي شوراي فرهنگ عمومي و تأييد شوراي عالي انقلاب فرهنگي انجام شد و در دهم تيرماه ۱۳۹۰ با شرح وظيفههايي جداگانه از سوي شوراي عالي انقلاب فرهنگي به ۱4 نهاد كارگزار كشور، ابلاغ شده است. همچنين روز ملي ۱۷ شوال به عنوان «روز فرهنگ پهلواني و ورزش زورخانهاي» در متن تقويم رسمي كشور به مناسبت سالروز نبرد پهلوانانه امام علي (ع) با عمرو ابن عبدود در جنگ خندق تصويب شده است.
اين رويداد ملي در سال ۱۳۸۹ به وسيله شوراي فرهنگ عمومي كشور به انجام رسيد و از سال ۱۳۹۲ در متن تقويم رسمي كشور درج شد كه هر ساله برنامههايي با حضور همه فدراسيونهاي ورزشي و نهادهاي فرهنگي كشور با راهبري فدراسيون پهلواني و زورخانهاي انجام ميگيرد. اين تلاش ارزشمند فدراسيون پهلواني و زورخانهاي ايران براي ثبت جهاني «آئينهاي پهلواني و زورخانهاي» زماني بيشتر جلوه خواهد داشت كه بدانيم رژيم صهيونيستي، تلاش داشته است به دستبرد تاريخي و مصادره فرهنگ پهلواني بپردازد اما با تيزبيني و رصد بهنگام مديران ارشد ايراني در حاشيه اجلاس جهاني كميته ميراث ناملموس سازمان يونسكو در مسكو توانست، پس از ساماندهي برنامههاي علمي، فني و اجرايي براي بازديد داوران يونسكو در ايران و تكميل فرمهاي هيئتهاي ورزشي، مديران زورخانهها و مرشدان و پهلوانان ايراني اين ثبت تاريخي را به نام ايران رقم بزند و براي هميشه فرهنگ پهلواني را به نام تمدن ايراني اسلامي ماندگار نمايد.
چوگان چگونه ايراني خواهد ماند؟
سازمان يونسكو كه پيشتر بدون حضور ايران در هفتمين نشست كميسيون ميراث معنوي يونسكو، روشهاي سنتي در ساخت و همچنين روشهاي نوازندگي و اجراي ساز «تار» را به نام كشور آذربايجان ثبت كرده بود؛ ديگر بار در هشتمين اجلاس سالانه كميته ميراث ناملموس يونسكو به ميزباني جمهوري آذربايجان در باكو به درخواستهاي اين كشور پاسخ داد و «چوگان» را باز هم بدون حضور ايران با عنوان «بازي چوگان سنتي با اسبهاي قرهباغي» به نام جمهوري آذربايجان با ادعاي اينكه بازي سنتي چوگان، منعكسكننده تاريخ و فرهنگ اين كشور و متحدكننده خلقهاي بزرگ است در سال 2013 به عنوان ميراث ناملموس در معرض خطر به ثبت جهاني رساند. اين در حالي است كه نمايندگان رسمي جمهوري آذربايجان با هيئت اعزامي ايراني در اجلاس ياد شده ديدار كرده و تنها موارد غيرضروري در پرونده ثبت بازي چوگان كه احتمال ميرفته به دوستي دو كشور ضربه بزند، حذف شده است. اكنون تنها راه برونرفت جلوگيري از ربودهشدن كامل «چوگان» پرونده ثبت چندمليتي و مشترك بازي سنتي چوگان در فهرست ميراث ناملموس يونسكو است؛ در اين ثبت قطعا بايد از توان فدراسيون چوگان ايران بهره گرفت. شايد جالب توجه باشد كه پيش از جمهوري آذربايجان، قطر به دنبال ثبت جهاني چوگان به نام خود بوده است.
فدراسيون چوگان ايران با همكاري وزارت ورزش و جوانان، پرونده «بازي چوگان» را پيشتر به ثبت ملي در سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري رسانده و پرونده پيشنهادي ثبت جهاني آن را نيز به نمايندگي ايران در يونسكو فرستاده بوده اما اين پرسش باقي است كه چرا اين ثبت به گونه ديگر و به نام كشور ديگري غير از ايران به ثبت جهاني رسيده است؟!
از ديگر راهكارهاي مؤثر، بهرهگيري از سازمانهاي مردمنهادي است كه تا كنون در ثبتهاي جهاني حضور داشتهاند. بنياد فردوسي با افتخار آمادگي دارد تا با همكاري ديگر سازمانهاي مردمنهاد فعال دوستدار ميراث فرهنگي و نهادهاي متولي فرهنگي كشور در ثبت جهاني پروندههاي ميراث معنوي در يونسكو به ويژه «چوگان» به نام ايران اقدامهاي مؤثري را آغاز نمايد.
چوگان در ميراث مكتوب تاريخي
بهره بردن از مستندات تاريخي هم ميتواند براي يونسكو بسيار ارزشمند باشد. بازي چوگان در كنار ورزش زورخانهاي و كشتي پهلواني از جمله ورزشهايي است كه هزاران سال در ايران داراي پيشينه بوده تا جايي كه در دانشنامه شاهنامه فردوسي از رواج آنها در دورههاي تاريخي ايران باستان ياد شده است.
از ديگر آثار مكتوب در دوره تمدن اسلامي ميتوان به مروجالذهب و معادنالجواهر اثر ابوالحسن مسعودي اشاره داشت كه اذعان داشته است، ساسانيان به ورزش چوگان در آئينها و گردهماييشان پايبند بودند. تاريخ گرديزي و تاريخ طبري هم، ايراني بودن چوگان را تأييد ميكند.
در مينياتورها و نگارگريهاي ايراني در سده 8 و 9 هجري و نقشهاي كاشيكاري خانههاي تاريخي و عمارتهاي قديمي ايراني هم به چوگان پرداخته شده است. همچنين مهندسي ميدان نقش جهان اصفهان كه اتفاقا در ميراث تاريخي يونسكو به ثبت جهاني رسيده بر پايه آوردگاه بازي چوگان ايرانيان در دوره صفويه ساخته شده است كه در رويدادهاي گوناگون از سوي سرداران و رزمآوران ايراني بازي چوگان به نمايش گذاشته ميشده است.
چوگان از سال 1900 تا 1939 ميلادي به عنوان ورزشي رسمي در بازيهاي المپيك راه يافته و اكنون به عنوان ورزشي جهاني در كميته بينالمللي المپيك شناخته ميشود و در 77 كشور دنيا از جمله ايران داراي فدراسيون رسمي است.
