در 22 ديماه كه عراقچي از دريافت خبر موافقت گروه 1+5 با راهحلهاي مشترك وي و معاون اشتون و همچنين موافقت جمهوري اسلامي ايران در اين زمينه سخن گفت، توضيحاتي درباره راه حلهاي مذكور ارائه كرد كه در نگاه تحليلي، پيامهايي متضمن بيم و اميد را در اين رابطه در بر دارد. از يك سو، تأكيد بر همزماني اجراي همه الزامات طرفين در گام نخست و نامحدود ماندن تحقيقات و توسعه هستهاي در كشور، از جنبههاي مثبت اين توافق بود. اما ابهامات درباره وجود يك متن تفسيري مفصل و توافق شده ميان طرفين در كنار اصل توافقنامه چهار صفحهاي ژنو بدون امكان انتشار، و تعارضهايي كه همچنان ميان ارزيابي تيم ايراني با ديدگاهها و مواضع اعلامي مقامات امريكايي بعد از اعلام توافق نهايي اجراي گام اول برجسته شده است، بر ادامه و تشديد نگرانيها افزوده است.
تكليف مذاكرات راجع به گامهاي مياني
عراقچي درباره توافق اجرايي اخير از جمله اظهار كرد: «پس از اينكه اين گام اول اجرايي شد، در فاصله كوتاهي، دوباره تماسهاي مان را براي آغاز مذاكرات مربوط به گام پاياني و راهحل آن از سر خواهيم گرفت. بحثهاي كلي انجام شده است كه پس از شروع گام اول، در يك فاصله كوتاهي كه شايد دو يا سه هفته بيشتر نباشد، مذاكرات گام پاياني را شروع كنيم.» پرسش اين است كه چرا وي گامهاي مياني را مدنظر نداشته است، آيا قرار است كه گام مياني حذف و مراحل سهگانه راهحل جامع ژنو به گامهاي دوگانه تبديل شود؟
اهميت پرسش مذكور در اين است كه مقدمه توافق ژنو تأكيد دارد كه راهحل جامع «گامهاي مياني ميان گام اول و آخر خواهد داشت». از همين روست كه در رابطه با محتواي اين گام نيز تصويري كلي مطرح شده و جزييات به كميسيون مشترك محول شده است.
بنابراين، تعجيل عراقچي از گام اول به سمت گام نهايي، نبايد به معناي بينيازي به بررسي، برآورد، پيش بيني مسائل و احتمالات راجع به محتواي گام مياني تلقي شود. اهميت اين مسئله براي جمهوري اسلامي ايران بدان جهت است كه در اين گام بايد به «قطعنامههاي شوراي امنيت پرداخته شود.» در اين رابطه، زمان آن فراخواهد رسيد كه تفسيرهاي مرتبط با منظور از اين قيد در توافقنامه ژنو از پس نيات و راهبردهاي غرب رخ بنماياند.
كاركرد سانتريفيوژهاي نسل جديد
تعارضهاي آشكاري در رابطه با سرنوشت سانتريفيوژهاي جديد ايران در مرحله اول توافق ژنو وجود دارد. از يك سو، دكتر عراقچي در خصوص سانتريفيوژهاي جديد تأكيد كرده كه «در زمان حاضر درباره سانتريفيوژهاي موجود در بخش تحقيق و توسعه مشكلي نداريم و تمامي فعاليتها در اين بخش توسط يا در رابطه با سانتريفيوژهاي جديد ادامه مييابد. از جمله سانتريفيوژ جديدي كه به تازگي توسط متخصصان كشور ساخته و به آژانس و افكار عمومي اعلام شده است.» اما در مقابل، مقامات امريكايي به ويژه اوباما تأكيد كردهاند كه ايران نميتواند از اين سانتريفيوژها استفاده كند.
البته ميتوان اين گونه رفع تعارض كرد كه منظور ايران، فقط استفاده از اين تجهيزات در مرحله تحقيق و توسعه غنيسازي است ولي قصد انتقال و نصب آنها در تأسيسات هستهاي را ندارد. البته گفته ميشود كه تاكنون تنها يك مورد از سانتريفيوژ جديد توليد شده و در مرحله تست قرار گرفته است و فعلاً مسئله نصب و امثال آن، موضوعيت ندارد.
حقوقي شدن تيم مذاكرات هستهاي و كاركرد آن
عراقچي، خبر تقويت و بازنگري در ساختار تيم هستهاي را تأكيد كرده و اين امر را به ابعاد فني و حقوقي موضوعات آتي در دستوركار كميسيون مشترك نسبت داده است. بر اين اساس، به دليل ماهيت متكثر موضوعاتي كه در مراحل بعدي مذاكرات هستهاي يعني گامهاي مياني و نهايي مطرح خواهند شد، لزوم افزودن كارشناسان فني (صنعت هستهاي، بانكي، هوايي و... ) و حقوقي به تيم مذاكرات هستهاي تأييد شده است. اينكه چه كساني به اين عنوان به تيم هستهاي راه يابند، خود مسئله مهمي است. اما اصل تخصصي كردن تيم مذاكراتي در صورتي كه بر پايه نيازمندي به كار تخصصي و همچنين اعتناي مديران ديپلماسي به تخصصهاي مذكور در فرايند مذاكراتي باشد، اين اقدام ميتواند تحولي مهم و مؤثر براي بهبود و بهسازي وضعيت مذاكرات هستهاي باشد.
البته كه حقوقداناني در اين عرصه كارآمد و مؤثر خواهند بود كه ضمن تخصصهاي عمومي حقوقي بينالمللي، بر فضاي حقوق هستهاي نيز اشراف داشته و ترجيحاً از تجارب حرفهاي در مناسبات با نهادهاي بينالمللي هستهاي نظير آژانس نيز برخوردار باشند. در اين رابطه، به نظر ميرسد كه معاونت حقوقي رياست جمهوري ميتواند مجراي مناسبي براي شناسايي و معرفي اين نخبگان باشد. البته در كل، به نظر ميرسد كه چهرههاي حقوقي شاخصي با سابقه مديريت امور حقوقي خلع سلاح و عدم گسترش طي دهها سال، وجود دارند كه ميتوانند به عنوان جامع شرايط مذكور سهم مهمي در هدايت اين مسير داشته و راهگشا باشند. يكي از فوايد حضور پررنگ حقوقدانان، حقوقي كردن چارچوبها و مفاهيم مرتبط با روندهاي اجرايي توافق ژنو، تفسيرهاي مربوط و حتي ادبياتي باشند كه از سوي اعضاي تيم هستهاي كشور در انعكاس تحولات و روندهاي مذاكراتي و نتايج آنها بيان ميگردد. در اين صورت، شايد عدم تفكيك مفاهيمي نظير «متن تفسيري غيررسمي» يا «توافق شفاهي» و اطلاق آنها به مقدمات توافق نهايي اجراي گام اول توافق ژنو صورت نميگرفت.
