زماني كه به كمبود فيلمهاي مستند سياسي توليد داخل نگاه ميكنيم، اين سؤال در ذهن ما شكل ميگيرد كه ما براي ساخت مستند سياسي چه چيز كم داريم؟ جسارت ساخت يا تحمل پرداخت؟
براي مردمي كه علاقهشان به سياست را در تاكسي يا در جمع خانواده و دوستان نشان ميدهند و از هر بهانهاي براي بيان تحليلهاي سياسي خود استفاده ميكنند، ديدن مستندهاي سياسي بالقوه ميتواند يكي از موارد مورد علاقه باشد، همان طور كه شبكههاي فارسي زبان ماهوارهاي چون« بيبي سي» و « من و تو» يا حتي «صداي امريكا» از اين علائق استفاده كرده و دست به توليد مستندهاي سياسي ميزنند. در اين رابطه حتي كساني در داخل ايران پيدا ميشوند كه با اين شبكههاي معاند همكاري كنند. چنانكه مستندسازهايي كه با بيبيسي همكاري داشتند توسط وزارت اطلاعات دستگير شدند، اما چرا در داخل كشور كمتر به سراغ ساخت اين مستندها ميرويم؟ مرتضي پايهشناس، مستندساز ميگويد: فيلمسازي در مجموع پروسهاي سخت است. زماني كه سوژهاي سياسي ذهن فيلمساز را درگير ميكند، اين دشواري چندين برابر ميشود، زيرا فيلمساز با موضوعي مواجه است كه مدعياني دارد. به نظر ميرسد براي فيلمسازان ايراني ساخت فيلم با موضوع سياسي سخت باشد، زيرا اغلب موضوعاتي كه فيلمسازان بدان علاقهمند هستند بحث برانگيز است.
آيا بحثبرانگيزي ميتواند به تنهايي عاملي براي خود سانسوري و محافظه كاري باشد؟ سيد ناصر هاشمزاده، منتقد سينما درباره اين دشواريها ميگويد: اگر سينماي مستند بخواهد به بعضي از ناهنجاريها بپردازد، ممكن است به آن ايراد بگيرند و از آن به عنوان سياهنمايي ياد كنند. اما فيلمساز مستند بايد طوري به موضوع بپردازد كه نگاه رحماني در آن وجود داشته باشد. يعني اگر سياهيها را هم نشان ميدهيم، بايد براي اصلاحكردن آن باشد. جشنواره سينما حقيقت، عنوان مهمترين جشنواره فيلم مستند ايران را دارد اما از آنجايي كه همان ترس از ورود به مسائل سياسي دامنگير بسياري از فيلمسازان بوده است، خروجيهاي جشنواره نيز در پرداختن به مستند سياسي كمرنگ است. مستندسازان كمتر جسارت ورود به حيطهاي را دارند كه در آن ميزان تحمل پايين است، ولي در مقابل اين محافظهكاري جشنواره نوپاي «عمار» كه ادعايهاي حرفهاي بودن ندارد و بر جايگاه مردمي خود پافشاري بيشتري دارد، تا به حال ميزبان چندين مستند سياسي تأثيرگذار بوده است كه نشاندهنده علاقهاي است كه نسل جديد فيلمسازان به مسائل سياسي كشور دارند. فيلمهايي چون « ميراث آلبرتا»، «مصاف»، «مردي با آرزوهاي دوربرد» همه محصول كار مستندسازان جواني هستند كه ديدگاهشان با آنچه در كلاسهاي آكادميك سينما به خورد فيلمساز داده ميشود، فرق دارد. به نظر ميآيد كه ما براي ساخت مستند سياسي بيش از اينكه نيازمند جسارت ورود و تحمل انتقاد باشيم به كساني نياز داريم كه باور ساخت مستند را در فيلمساز ايجاد كنند.
