طي دو هفته گذشته بحران امنيتي در ليبي به طور بيسابقهاي افزايش يافته است. ابتدا در 23 آبان دو گروه مسلح در طرابلس با يكديگر درگير شدند كه در نتيجه آن تعدادي كشته و زخمي شدند. يك روز بعد يعني در روز جمعه (24 آبان) جمعي از مردم طرابلس (پايتخت ليبي) بعد از برگزاري نماز جمعه به سمت مقر نيروهاي مسلح مصراته واقع در طرابلس راهپيمايي كردند و خواستار خروج آنها از شهر و تحويل سلاحهاي خود به دولت شدند. ناآراميها طي روزهاي اخير هم ادامه پيدا كرده است. اينكه اين رخداد و آثار و تبعات آن كه باز با يكسري ديگر از رخدادهاي امنيتي همراه بوده، بيش از پيش بحران امنيتي حاكم بر اين كشور را آشكار كرد. حال سؤال اين است كه علل بحران امنيتي در ليبي چيست و چه چشماندازي را ميتوان براي آن تصور كرد؟
فروپاشي بعد از سقوط قذافي
در جريان روند تحولات منتهي به سقوط رژيم قذافي همه ساختارها و سازمانهاي نظامي، انتظامي و اطلاعاتي موجود در اين كشور از هم پاشيد و با وجود اينكه حدود دو سال از آن زمان ميگذرد اما هنوز ساختار امنيتي جديد كه بتواند خلأهاي پيش آمده را پر كند به وجود نيامده است. در واقع در ليبي مدل عراق زمان سقوط صدام به مرحله اجرا گذاشته شد و قبل از آنكه نهادها و ساختارهاي جديد برپا شود، نهادها و ساختارهاي قبلي از بين برده شدند.
ظهور گروههاي مسلح
فروپاشي سريع نيروهاي مسلح و پليس ليبي بعد از سقوط معمر قذافي فضاي مناسبي را براي گروههاي مسلح و شبهنظامي فراهم آورد. اين گروهها عموماً از افراد قبايل و مناطق خاص هستند كه بهرغم داشتن گرايشهاي افراطي، بيش از هر چيز منافع قبيله و منطقه براي آنها اهميت داشته و صرفاً به دليل مبارزه مسلحانه با نظام استبدادي معمر قذافي سازماندهي شدند. بعد از سقوط رژيم نيز عمدتاً به عنوان نيروهاي نظامي و امنيتي دولت انتقالي ليبي تحت نظارت وزارت دفاع به تأمين امنيت شهرها و حفاظت از شخصيتهاي برجسته ليبيايي مشغول به فعاليت شدند. در حال حاضر چهار گروه مسلح در ليبي وجود دارد كه عبارتند از: گردانهاي انقلابي، گردانهاي نامنظم، گردانهاي بعد از انقلاب و گروههاي شبهنظامي. تعدادي گروههاي محلي نيز وجود دارند كه از جمله آنها ميتوان به «شوراهاي نظامي» و «اتحاديههاي انقلابيون» اشاره كرد.
گردانهاي انقلابي داراي تجربه جنگي بالا و افراد آموزش ديده هستند و همين مسئله عامل تمايز آنها با گروههايي است كه بعد از انقلاب و در اثناي جنگ داخلي در اين كشور سربرآوردند. عمده افراد اين گردانها از اهالي شهرهاي مصراته و زنتان هستند. از نوامبر سال 2011م، تاكنون 236 گردان انقلابي (با بيش از 40هزار عضو) در «اتحاديه انقلابيون مصراته» به ثبت رسيده است. «گردانهاي انقلابي» تقريباً 75 تا 85 درصد عناصر مسلح و انبارهاي مهمات خارج از سيطره دولت را در اختيار دارند. تنها در شهر مصراته، اين گردانها داراي 820 تانك، دهها توپ سنگين و بالغ بر 2 هزار و 300 خودروي مجهز به سلاحهاي ضدهواپيما هستند.
گردانهاي نامنظم، در حقيقت گردانهاي انقلابي جدا شده از شوراهاي نظامي محلي بعد از جنگ هستند. طبق آمار مقامات ارشد نظامي، از آغاز سال 2012م، بين شش تا 9 گردان نامنظم در مصراته وجود داشت كه كمتر از 4 درصد كل گروههاي مسلح در شهر را به خود اختصاص داده بود. اين گردانها حافظ منافع اجتماعي عشيره و قبيله خود هستند و بسياري از جرائم عليه حقوق بشر در ليبي توسط اين گردانها به وقوع ميپيوندد.
گردانهاي بعد از انقلاب با هدف پر كردن خلأ امنيتي ناشي از سقوط حكومت قذافي و در مناطقي چون بنيالوليد و سرت تشكيل يافتند اما به ديگر مناطق نيز گسترش يافتند.
گروههاي شبهنظامي از كثرت و فراواني زيادي برخوردارند و گفته ميشود بيش از هزار و 700 گروه شبهنظامي در مناطق مختلف ليبي فعاليت دارند. از جمله اين گروههاي شبهنظامي كه در شرق ليبي فعاليت ميكنند ميتوان به تيپ شهداي 17 فوريه (متشكل از 12 گروهان نظامي با هزار و 500 تا 3 هزار و 500 عضو و مجهز به انواع سلاحهاي سنگين و سبك)، تيپ شهداي ابو سليم، گردانهاي شهيد رافالله السحاتي و نيروهاي سپر ليبي اشاره كرد اما از گروههاي شبهنظامي كه در غرب ليبي فعاليت ميكنند ميتوان به شوراي نظامي انقلابيون الزنتان، تيپ سعدون السويحلي، تيپ السويق، وتيپ القعقاع اشاره كرد.
در مجموع حضور گسترده گروههاي مسلح و شبهنظامي در ليبي بيش از آنكه به تأمين امنيت كشور كمك كند به بروز نوعي ناامني و هرج و مرج در سراسر ليبي انجاميده است. عناصر مسلح در شهرهاي «طرابلس»، «مصراته» و «بنغازي» حضور گسترده دارند و منازعات قبيلهاي در بسياري از شهرها به ويژه در «بني وليد» وضعيت نابساماني را در اين منطقه حكمفرما ساخته است. شهرهاي صحرايي نيز مثل «الكفره» دچار بحران امنيتي ناشي از قاچاق مواد مخدر هستند و عناصر مسلح سيطره دولت بر مناطق تحت نفوذ خود را نميپذيرند اما آنچه بيش از همه اوضاع اين كشور را با دشواري مواجه ساخته عبارت است از سيطره عناصر مسلح و شبه نظاميان قبيلهاي بر اماكن حساس و استراتژيك همچون فرودگاهها، چاههاي نفت، مرزهاي بينالمللي و حتي هتلهاي بينالمللي در طرابلس.
ركود سياسي
در عرصه سياسي بنا بود در پي برگزاري انتخابات سال گذشته كه به تعيين 200 عضو مجمع ملي انجاميد كميته 60 نفره براي تدوين قانون اساسي جديد تشكيل شود و بعد از آن انتخابات سراسري براي تشكيل دولت دائمي برگزار گردد. بنا بود اين اقدامات ظرف 18 ماه انجام شود اما در حالي كه چند ماه به پايان اين مهلت زماني باقي نمانده هنوز نه از كميته تدوين قانون اساسي خبري است و نه از برگزاري انتخابات جديد. بر اين اساس ميتوان گفت ركودي كه در عرصه سياسي روي داده كاملاً سايه افكنده بر عرصه روند امنيتي و همچنين مشكلاتي كه در عرصه امنيتي روي ميدهد بر روند سياسي سايه مياندازد كه اين امر تحولات سياسي و امنيتي ليبي را در دور باطل گرفتار كرده است.
در نگاه كلي، مشكلاتي كه در هر دو عرصه سياسي و امنيتي گريبانگير دولت انتقالي ليبي شده، مانع از انجام وظايف و مسئوليتهاي تعريف شده آن شده است. خروج از اين وضعيت نيازمند آن است كه به طور همزمان گامهاي جدي در هر دو عرصه سياسي و امنيتي برداشته شود كه هنوز هيچ روزنه اميدي در اين زمينه ديده نميشود. پراكندگي گروههاي مسلح و وابستگي آنها به هر يك از كشورهاي خارجي از معضلات جدي در سر راه سامان بخشيدن به اوضاع امنيتي در اين كشور است. اين وابستگي موجب ميشود قدرتهاي غربي نيز در مديريت تحولات امنيتي اين كشور نقش داشته باشد.
