«نخبه» در لغت به معناي برگزيده بودن و انتخاب شده از هرچيزي است. «نخبه بودن»، بيترديد در جامعه فعلي ما يك ارزش است؛ ارزشي كه براي فرد مزايايي چون تأييد اجتماعي و مقبوليت گسترده را به دنبال دارد. در روزگار فعلي ما، اهميت «نخبه بودن» تا حدي است كه اكثر والدين حاضرند هزينههاي زيادي بپردازند و فرزندانشان را به تحصيل در مدارس ممتاز و تيزهوشان مشغول كنند تا بتوانند زمينه كسب موفقيتهايي چون «رتبه يك رقمي» در كنكور سراسري، كسب «مدال طلا» در المپيادهاي علمي و. . . را براي آنها فراهم كنند.
«دانشجوي استعداد درخشان» عنواني است كه به دانشآموزان دارنده مدال طلاي المپيادهاي علمي، رتبههاي تك رقمي در كنكور سراسري يا دارندگان ترازهاي بالاي 10 هزار در كنكور اطلاق ميشود. اين درحالي است كه طبق قوانين آموزشي و علمي دانشگاهها، يك دانشجو درصورتي كه دو ترم متوالي، معدلي كم تر از 17 كسب كند، حتي اگر با «رتبه يك» كنكور نيز وارد دانشگاه شده باشد، امتياز دانشجوي استعداد درخشان بودن را از دست خواهد داد. در نتيجه، ارزيابي نخبه بودن يا نخبه نبودن برمبناي كسب حداقلي از نمره تعريف ميشود و از اين مرحله است كه «نمره محـوري» نظام ارزشيابي آموزش عالي كشور، خود را نشان ميدهد؛ نظام آموزشياي كه منطقا بايد متمايز از آموزش و پرورش، براساس «پژوهش محـوري» به ارزيابي علمي افراد بپردازد نه «نمـره محـوري».
تعداد قابل ملاحظه اي از دانشجويان كارشناسي كه متقاضي دريافت مدرك كارشناسي ارشد و دكترا هستند، براي ورود به اين مقاطع عاليتر، دو راه پيش روي خود دارند؛ نخست، براي بار دوم در ماراتن كنكور شركت كنند يا اينكه از امتياز «نخبـگي» و دانشجوي استعداد درخشان بودن بهره ببرند. تجربه كنكور براي بار دوم امري دشوار و دردناك است. علاوه بر آن، در مقايسه با كنكور كارشناسي، آموزش ارشد هزينههاي بيشتري را نيز به دنبال دارد. اما راه دوم، يعني قبولي با «شرط معدل» يا همان دانشجوي استعداد درخشان (نخبه نمرهاي)، مستلزم اين است كه دانشجو بتواند جزو 10درصد اول جمعيت همكلاسيهاي خود از نظر معدل باشد و در نتيجه اين نوع ورود به مقطع كارشناسي ارشد هم، برمبناي «نمـره» تعريف ميشود. در واقع، توانمندي يك دانشجوي كارشناسي تنها با «نمـره» سنجيده ميشود و رقابت براي تحصيل در مقاطع عالي، «رقابت ميانِ نمرهها»ست نه «رقابت ميانِ نخبـهها». البته در برخي دانشگاهها، سنجه «مصاحبه» توسط گروه آموزشي اساتيد نيز جزو مراحل پذيرش دانشجو در مقطع كارشناسي ارشد به شمار ميآيد كه اين مولفه، كمتر از 10درصد در سرنوشت پذيرش يك دانشجو تأثيرگذار است و مبناي اصلي همان معدل نمرات يك دانشجوست.
وضعيتي كه بيان شد، شرح حال اين روزهاي آموزش عالي كشور ماست و نادرستي آن، هم بر اساتيد دانشگاه مبرهن است و هم براي دانشجويان. همه خوب ميدانند كه «نمـره»، معيـار و تـراز دقيقي براي تفكيك دانشجوي نخبه از غيرنخبه نيست. اما وضعيت موجود باعث شده تا دانشجوياني كه از ابتداي ورود به دانشگاه، دغدغه ورود به مقطع ارشد و دكتري را در سر دارند، تمام همّت خود را معطوف به كسب نمره بيشتر كنند و فهم عميق مطالب و جويندگي علم و پژوهندگي دانش را به فراموشي بسپارند. دانشجويان ميدانند كه نبايد واحدهاي درسي را با اساتيد –اصطلاحاً ـ «سختگير» بگذرانند؛ اساتيدي كه ارزشيابي كيفي و «پژوهش محـور» را جايگزين ارزيابي كمي و نمرهمحـور ميكنند. نگراني معدل سبب شده تا دانشجويان، راحتترين راه و روش را براي كسب نمره انتخاب نمايند. در چنين شرايطي كه كسب بيشترين نمـره هدف اصلي هر دانشجو است و اين هدف جاي «جويندگي دانش» را گرفته، دانشجو حتي از ميان دروس اختياري راحتترين و سبكترين آنها را انتخاب ميكند نه مفيدترين، تا بتواند با اطمينان خاطر، بيشترين نمره را در آن دروس به دست آورد.
چندسالي است، واحدهاي مشاوره تحصيلي در دانشگاهها، مأموريت خطيري براي خود تعريف كردهاند و آن نيز «ارسال كارنامه نمرات» دانشجويان به در منازل آنهاست. اين فرآيند سبب تشديد فضاي نمـرهمحوري در ميان دانشجويان شده است و آنها از طريق اهـرم فشار ديگري به نام خانـواده، ملـزم به كسب نمرات بهتر ميشوند و اين قبيل مسائل است كه روحيه جستوجوگـري و جويندگي علم و دانش را در نهـاد پراستعداد يك دانشجوي جـوان ميخشكاند.
وضعيت فعلي نشان ميدهد نظام آموزش عالي كنوني، حتي از نظام آموزش و پرورشِ به روزنشده و پوسيده فعلي نيز عقبتر است. در آموزش و پرورش، حداقل زمينههايي چون المپيادهاي علمي يا جشنوارههاي پژوهشي سبب شده تا عمق فهم و درك علمي ـ آموزشي دانشآموزان سنجيده شود و اين سنجش، مبنايي براي ارتقاي تحصيلي و شايستگي دريافت عنوان «نخبگي» قرار گرفته است. اما در آموزش عالي به وضوح شاهد آنيم كه نمـره و معدل تنها معيار براي سنجش دانشجو به شمار ميآيد و ابزارهايي چون «مقالات علمي»، تنها جنبه تزئيني يا تسريعي در فرآيند ارتقاي تحصيلي دانشجويان داشته و اساس ارزيابي، تنها نمـره –دروس و پاياننامه ـ دانشجوست.
*كارشناسي ارشد جامعهشناسي
